Ana səhifə | Forum

Arxiv

B.E. Ç.a. Ç. C.a. C. Ş. B.
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031

Səsvermə: Sorğu

Veb saytımızda ən çox nələri görmək isteyirsiniz?


Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi, ”Тürkün səsi” (Məqalələr toplusu), “Vektor”, Bakı – 2008, 190 səh.



Əkbər QOŞALI «Ölümlərin ötəsi» (şeir və deyimlər). «Vektor» Nəşrlər Evi. Bakı, 2007. 140 səh.

Edebi-tarihi, nezeri-estetik fikirde psihologizm (I)

Şriftin ölçülərini müəyyənləşdirin: Decrease font Enlarge font
image

   HANVERDİ  TURABOĞLU (xanverdi@ rambler.ru)
   AMEA Nizami adına Edebiyyat İnstitunun emekdaşı, BDÜ-nun dissertantı
   Psihologizm probleminin  öyrenilmesi ve  qoyuluşuna dair
  Konkret heyat faktı, real gerçeklik özü   sübut edir ki,  insan  ayrı-ayrı yaş merhelelerinde  müeyyen harici görkeme ve dahili  keyfiyyete malik olmaqla  bu ve ya diger mühitde yaşayır, fealiyyet gösterir, qarşılaşdığı her hansı  hadise ve proseslere müeyyen  münasibet bildirir, ünsiyyetde, temasda  olduğu diger  varlıqla müeyyen  zahiri ve dahili elaqe yaradır, mühtelif hereketler edir, davranır. Başqa sözle,  mühitdahili proseslerin  ümumi ahınında  inkişaf ederek insan özünehas  müeyyen ehlaqi-menevi keyfiyyetler  elde edir, ferdi haraktere malik olur, şehsiyyete çevrilir. Bu halda insan özünün ferdi dünyasını konkret mühitin  müeyyen psiholoji tesiri, ab-havası ile formalaşdırır. Bedii eserin  merkezinde dayanan insan  ve onun taleyi ise hemin menevi-psiholoji mühitin, cemiyyetin ab-havası ile  şertlenir. Burada mühtelif heyati hadiseler fonunda  gerçeklenen insan ve onun taleyi dövrün, mühitin, cemiyyetin zamanın kontekstinde açıqlanır, durulur. Senetkar insan taleyinin  en gergin anlarına bele derinden  nüfuz etdikce menfiliklerin,  eybecerliklerin inkarı zemininde Böyük İnsan  obrazı  yaradaraq  ohucuları  zengin menevi-ehlaqi  keyfiyyetlerle, saf, temiz ülvi hisslerle  yaşamağa çağırır. Senetkar eyni zamanda  yaratdığı obrazı canlı varlıq kimi  dahili-psiholoji derinliyi ile  eks etdirmekle  bedii faktın reallığına zemin yaradır.  Buradakı bedii fakt ve hadiseler, harakterler müeyyen psiholoji proses, veziyyet, hal, meqamlarla ve elametlerle müşaiyet olunmaqla ümumilikde obrazlar aleminin tebiiliyini, canlılığını inandırıcılığı ile eserde ortalığa qoyur. Bu bahımdan  bedii eseri insan orqanizmine  benzetmek olar. Mövzu,  ideya, süjet, kompozisiya, janr, üslub, dil onun  maddi   qabığını, obrazlar aleminin dahili  hissi-emosional  veziyyeti, onların  etraf aleme münasibeti, davranışı mehz  psiholoji proses, hal, veziyyet ve elametlerle müşaiyet olunan bedii-estetik prinsip, kateqoriya kimi özüne yer alan, müeyyenleşen ve tesdiqini tapan psihologizm ve ya  psiholoji tehlil sayesinde  eser bedii heyat qazanır, onun ruhunu, canını  teşkil edir. Demek, bedii eser obrazlı şekilde  deyilirse, cism ile canın, ruhla bedenin ve ya  mezmun ile formanın  vehdetinden yaranır. Psihologizm burda  mezmun, hem de forma kimi  bedii tesdiqini tapır ve estetik  deyer elde edir. Başqa sözle, psihologizm eser üçün ölçü, deyer vahididir. Edebi-estetik fakt kimi  müeyyenleşen  psihologizm  ve ya  psiholoji tehlili şertlendiren hiss-emosiyalar, düşünceler, hereketler, davranışlar, münasibetler ne qeder derin  ve tebii, inandırıcılığı ile  diqqeti çekirse  ve bununla ohucu ile  dialoqunda  canlı ünsiyyete, temasa dahil olursa, demeli,  eser psihologizm ve ya psiholoji tehlil nezerinden bedii mehsul kimi   teleb olunan  estetik deyerini  artıq qazanıb. Burada  inikasını tapan insan ferd, şehsiyyet ve onun taleyi qarşılıqlı  hiss ve düşüncelerin,  davranışların, münasibetlerin  gedişi fonunda  özünehas keyfiyyeti  ve ceheti ile aydınlaşaraq  durulur, ferd, şehsiyyet özünü  ve etraf alemi tehlilde özünü  ve etraf alemi  tanıyıb derk etmeye başlayır. Burda daha  kamilleşmiş, tekmilleşmiş insan obrazından danışmaq olar. Demeli,  yene  psihologizm  ve ya psiholoji tehlilin  müqabilinde eser senetkarlıq ahtarışların ve ya yaradıcılıq  metodu nezerinden  tekmilleşerek mehz  kamil senet nümunesi kimi  meydana çıhır.  Bu bahımdan psihologizm eserde real gerçeklikle bağlı müeyyen prosesi ve ya hadise, veziyyeti herekete getiren teyin olunmuş qurğu, sistem rolunu oynayır. Qurğusuz, sistemsiz o her bir halda canlı obrazları, heyat hadiselerini ifade etmeyen adi söz yığınını hatırladır. Psihologizmi şertlendiren cehetlerde esas meqam odur ki, burda o, dövr, mühit, cemiyyet ve ümumilikde etraf alemle elaqeli proseslerin, hadise ve veziyyetin birbaşa bedii-estetik ifadeçisi olur. Bunun müqabilinde insan etraf gerçeklikle ilişik fonda ferqli ferdi-sosial, milli, beşeri nezerinden tehlile çekilerek bütövlükde özünün mühit dahilinde hansı mövqe nümayiş etdirmesine bedii işıq salmaqla yanaşı, mühitin insan aleminden onun subyektiv qavrayışından teqdimine de yeni çaların elave olunmasına diqqeti  artırır. Psihologizm problemi ile bağlı onun  bedii-estetik prinsip, kateqoriya, keyfiyyet kimi  müeyyenleşdiren ve özünemehsus  konsepsiya  ile çıhış eden müellifler sırasında bir neçesini qeyd etmek olar. Meselen, L.Qinzburq [12], L.S.Vıqotski [10], N.A.Qulyayev [15], A.İezuitov [21], A.Pavlovski [27], Y.Andreyev [2], A.Britikov, M.Şatalin [9], A.Smorodin [29], L.Dementeva [17], V.Krılov [24], N.Qroznova [13], V.Protçenko [38], V.Baytç [7], K.Kurova [25], Y.Boryev [8], A.Zis [20], S.S.İmihelova [23], D.Zatonski [19], F.Fellini [32], İ.A.Zaytseva [18] ve başqalarının eserlerinde  aydın elmi-nezeri, filoloji-estetik bahış nümayiş etdirilir. Tedqiqatçılardan biri olan A.İezuitov  psihologizm probleminin öyrenilmesinde  onun  sintetik ve kompleks cehetin özünde  sıh vehdet halında  birleşmesini hüsusi  olaraq  öne çekir. Elbette,  bu, fikrimizce,  elmi-nezeri ve metodoloji  bahımdan düzgün  yanaşma hesab ola biler. Müellifin nezerince, psihologizmde  obyekt ve subyekt  bir-biri ile sıh bağlı olur. Ancaq subyekt  burada mövqeyine göre  hüsusi rola malikdir. Tedqiqatçı, hem de haqlı olaraq  bu qenaetdedir ki,  psihologizm hemçinin mezmun ve  formanın  dahili qatını  teşkil edir ve alt qatda  gizlenen dahili alemin  ve heyatın  bedii-estetik  ifadesine çevrilir.  Bu bahımdan psiholoji  eksetdirmenin  hellinde  sıh qabarıq şekilde özünü gösteren  yazıçı şehsiyyeti, onun  ferdi heyat  tecrübesi, zengin  biliye  ve yaradıcılıq prosesine  ve heyat tecrübesine esaslanan   pühteleşmiş psiholoji biliyi ve heyatı bedii zemin yaradır [21,52]. Müellif, hem de, müşahidelerinde   israrlıdır ki,  mövcud dahili alemde  baş veren  proseslerin  vehdetinden alınan psiholoji meqamda hiss ve ehvalın, şüur ve şüuraltı ifadesi,  şehsiyyetin  psiholoji  strukturunda  cemleşen sosial ve bioloji şerti keyfiyyeti, tecrübesi ve hüsusen ayrılıqda götürülmüş onun ferdi-psiholoji heyatı bedii eserin  obyektine  ve predmetine çevrilir. Tedqiqatçı doğru olaraq  araşdırmalarında psihologizmde  en mühüm  cehetin insana münasibetde  ferdi ve sosial  yanaşma  terzini özünde birleşmesini hüsusi olaraq öne çekir. Bu ise  onu gösterir ki, psihologizm  probleminin  metodoloji bahımdan öyrenilmesi üçün  edebiyyatın , estetikanın qarşısına yeni perspektivli imkanlar açır [21,53]. A.İezuitov  psihologizm probleminin  sistem halında  bedii-estetik prinsip ve keyfiyyet kimi  öyrenilmesinde 3 (üç) mühüm cehete  diqqet yetirmeyi  elmi-metodoloji  bahımdan zeruri hesab edir. Fikrimizce,  bu, problemin  helli yolunda en düzgün yanaşma ola biler. Müellife göre ve biz de bu qenaetdeyik: 
1. Psihologizm söz seneti ile birlikde doğulur ve  bediiliyin tesdiqinde  onun üzvi hissesi kimi  çıhış ederek  insanı bütünlükle  dahili alemi ile birge  alıb öyrenir. Bu bahımdan  psiholoji analiz  bedii düşünceye ayrı-ayrı  terefleri ile  dahil olub öyrenile biler. Meselen,  a)  harakter cizgilerinin açılması ve ifadesi; b)  cemiyyetdeki münasibetlerin  ve meişet qayğılarının   haraktere tesiri; c) hissi hereketler; ç) ehtirasların analizi. Bu menada psihologizm  ve psiholoji  analiz  senetin esl  dahili mahiyyetine çevrilir.
2. A.İezuitovun  nezerince,  psihologizm bedii yaradıcılığın  neticesi kimi  meydana çıhır.  Psiholoji analiz, psihologizm burada  müellif psihologiyası , onun personajları, geniş menada  cemiyyetin psihologiyası  (sosial qrup, epoha)  vehdet halında  birleşerek  öz növbesinde  müellif şehsiyyetinin ve  yaradılmış obrazların, qehremanların ümumileşmiş bedii ifadesinde  aşkarlanır. Bu cehetden  psihologizm  bedii yaradıcılığın  qnoseoloji mena kesb etmesi ile esas amil olaraq  öne çekilir  [21,39].
3. A.İezuitovun    yanaşmasına esasen  psihologizm ictimai şüur     formalarından  biri  olaraq estetik prinsip kimi  onun üzvi  hissesini teşkil edir,  inikas olunan  predmetin ve senetin neticesi kimi  müeyyenleşerek derk olunur. Bu halda  psihologizm bedii  yaradıcılığın  üzvi hissesi kimi  onun esas meqsed ve vezifeleri  yerinde  çıhış edir [21,10]. Bu da prinsip etibarile ilk növbede onu  gösterir ki,  insanın  dahili dünyası  etraf alemle  elaqesinde özünehas müsteqilliyini sahlayır. Ancaq tarihin müeyyen merhelesinde, hüsusen, o, dahili alemin etirafı ve bu hadisenin tesdiqi kimi mövcud olur.  İnsanın menevi  serbestliyi, menevi azadlıq ve  pühteleşmesi bu halda  ümumi  estetik deyer şeklinde üze çıhır ve ondakı bedii gözellik, celbedicilik ise senetde psihologizmin esas maraq dairesine çevrile biler [21,41-42]. Federiko Fellini  müsahibelerin birinde psiholoji  meqamla baglı bir neçe mühüm cehete diqqeti artırır. Fikrimizce, onun müşahideleri psiholoji analizin  bedii- estetik ifadesi ve helli yolları üçün  zemin yarada bilir.  İnsan, ferd, şehsiyyetle etraf mühitin qarşılıqlı elaqesinde  üze  çıhan  real  toqquşmalar  hoşagelmez  müeyyen psiholoji situasiya ile  şertlenir.  Amma  Fellininin  bedii-estetik    qavrayışı ve duyumunda bundan  narahatçılıga esas olmadığı  qenaeti yaranır. Çünki heyat  özü  onun  problemlerin helli üçün istenilen anda   müeyyen çıhış yolu   tapır. Bu bahımdan Fellininin   müşahildelerine göre,  ümumiyyetle,  böhran veziyyetini keçiren insana adeten heyatın özü kömek olur. Heyat hemişe insan üçün böhrandan qurtulmaq yolunda  qarşılığı olan  ehtiyat anbarı kimi  her hansı  sürprizler hazırlayır ve o sürprizler insanın  heyat yolunu deyişdirir [3,234]. Fellininin nezerince,  ümumiyyetle,  harakter uşaqlıqdan  etraf mühitin  tesiri altında  tenzimlenerek  formalaşır. Başqaları bunu ya tale kimi, digeri emosional fakt kimi qebul edir. Menim fikrime geldikde, demeliyem ki,    bu, ailenin  dahili normasından ireli gelen  terbiyeden asılıdır. Heyatımızın ikinci yarısında evvel hemin terbiyenin  mehsulu olan   burahdığımız sehvler  üzerinde düzelişler etmeye cehd gösteririk. Buna göre de  insanın harakterce bütünlükle deyişilmesi inandırıcı görünmür [32, 33]. Dmitri Zatonski probleme  başqa terefden  yön alır, burada  psiholoji veziyyet ve tehlil romantik hiss ve düşünce, davranışlar, münasibetler üzerinde  qurulur, qehremanın keçirdiyi gergin dahili-psiholoji veziyyetin, böhranlı anların mehz romantik terefleri  öne çekilir. Müellifin düşüncesine göre,  senet hemişe poetik alemle, ondakı gözellik ve harmonik cehetle hesablaşaraq mövcud olur. Romantik qehreman illüziyaya qapılaraq heyalında beslediyi  idealı uğrunda  mübarizede gücsüz olduğu üçün  ümidsizliye qapılır. Qehreman özleri üçün  bele aydın olmayan  uzaq arzuların heyata keçmemesinden  üzülür. Bu meyusluq, ümidsizlik, bedbinlik ovqatı  neinki keçmişde, hetta  indilikde bele terk etmir, onları her an rahat burahmır, teqib edir [19,99].  D. Zatonskinin nezerince,  derin psiholoji hal, veziyyetle, böhranlı meqamlarla üzleşmek, sevgi, mehebbet sehri, cazibesine düşmek, daim hisslerin  cilovunda  vurnuhmaq, özünüöldürme fikri ile  oynamaq –  bu tipik  romantik qehremanı şertlendiren cehetdir [19,96].  Lev Semyonoviç Vıqotski  Plehanovun senet bahışlarında izlenilen psiholoji tehlil, psihologizm problemi ile  elaqeli  hiss, düşünce ve davranışlardakı bezi vacib meqama aydınlıq getirir. Tedqiqatçının  müşahidelerine göre, Plehanov  psiholoji mehanizmi  özlüyünde insanın  estetik  davranışını müeyyen etdiyini, eyni zamanda onun sosial  tarazlığını  temin etdiyini öne  çekir. Hemçinin, o, mülahizelerinde  haqlı olaraq insan tebietindeki estetik zövq ve anlayışdan danışarken, onu ehate eden  mühitle mühtelif  teessüratlarla ayrıldığını ve her birisine de ayrı-ayrı bahış bucağında nezer yetirdiyine diqqeti artırır ve hüsusi olaraq qeyd edir ki,  insan beynine  her hansı material dahil ola biler. Ancaq ordakı yığılan gerekli ve gereksiz  materialın keyfiyyetine göre  neticeleri heç de  eyni seviyyede deyil, başqa ola biler [10,13].
A.İezuitovda olduğu kimi, L.Vıqotski de bele düşünür, hemçinin biz de bu qenaetdeyik ki, senetin özünehas cehetlerini, onu başqa  ideoloji  formalarından ayıran  tereflerini  aydınlaşdırmaq üçün  ilk növbede psiholoji analize ehtiyac duyulduğu qaçılmazdır. Çünki senet  hüsusi olaraq insanın, cemiyyetin, psihiki sferasını, en esası ise ondakı  hisslerin sferasını  sistemleşdirib öyrenir ve öyrenilen psihiki hissi sferalar ise senetin bedii imkanları vasitesi ile insanı heyata çağırır, zeruri ve vacib sayılan ayrı-ayrı ideoloji formaları  yiyelenmeyi telqin edir (kursiv – H.Turaboğlu) [10,15].  Buna göre de,  Vıqotskinin nezerince, senet elmden ancaq probleme özünehas yanaşma terzi, metodu ile, esasen psiholoji hiss, heyecan yanaşma terzi ile ferqlenir [10,31]. Psiholoji proses mehanizminde bedii hiss, heyecan ise obraz qisminde çıhış edir [10,31]. Bu bahımdan emosiya, hiss, heyecan, bedii obraz yaradıcılığında mühüm rol oynayır [10,33]. Eserde inikas etdirilen hüsusi emosiya forması lirik ve obrazlı  olmaqla  bedii ifade  vasitesi kimi   çıhış edir. Buradakı emosiya  her şeyden evvel qelb heyatında formalaşaraq eserin ümumi harmoniyasını  özünde birleşdiren  hüsusi çekiye  malik ideya  yükünü daşıyır, qelbdeki proses  lirik ve obrazlı  olmaqla  emosiya forması kimi  eserde  psiholoji emeliyyatı yerine yetirerek  müellif üçün  ideyanın açılmasına  zemin yaradır [10,37].   Bedii eserden alınan netice, qenaet ise fikri prosses müqabilinde, intellektual emeliyyatın  sayesinde  meydana çıhır (kursiv – H.Turaboğlu) [10,38].   Burada bir fikre aydınlıq getirmek isteyirik.  Qelbdeki  proses  lirik ola biler, amma her hansı psiholoji situasiya meqamında  mahiyyet ve mezmun etibarı ile qelbdeki prosesde  müeyyen  deyişiklik de yarana biler.  Meselen, qelbdeki proses bedii-estetik funksiyanı yerine yetiren dramatik, facievi, komik, satirik, tragikomik ola biler, amma  eyni zamanda  obrazlı olmaq  hüsusiyyeti onları birleşdiren en ümumi bedii keyfiyyet ve cehetidir. L.S. Vıqotski Eyhenbaumun  bir maraqlı mülahizesine haqlı olaraq  önem verir. Fikrimizce, bu mülahizelerde bedii eserin psihologizm ve psiholoji tehlille  bağlı  mahiyyeti çoh deqiq  ifade olunur. Qeydde yazılır:  bedii  yaradıcılıq  adi qelb çırpıntılarından başlayaraq özünün  kamilleşmiş psiholoji veziyyetin ve ya  psiholoji meqamın üst qatı kimi mövcud olur (kursiv – H.Turaboğlu) [10,54]. Demeli, bedii eserin mahiyyet ve mezmununa  çevrilen, onunla dolğunlaşan, «ete-qana dolan»  psihologizmden kenar, psiholoji tehlilden, psiholoji hiss, heyecan, hal, meqamdan uzaq tesevvür elemek qeyri-mümkündür. Onlarsız eser  mövcud deyil. Çünki bedii eser qehremanların ve  ümumiyyetle, obrazlar aleminin    dahili yaşantıları, hiss-heyecanların derinliyi ve dolğunluğu ve inandırıcılığı  müqabilinde yüksek  bedii-estetik tesir gücüne malik olur. Bu bahımdan A.İezuitovun  elmi qenaetinin  doğruluğunu tesdiqlemek mecburiyyetindeyik ki, psihologizm heqiqeten söz seneti ile birge  doğulur ve bediiliyin  tesdiqinde onun üzvi hissesi kimi meydana çıhır. Psiholoji tehlilin qaçılmazlığı, insanın, cemiyyetin psihiki sferasını ve ondakı hisslerinin sferasını  sistemleşdirib öyrenilmesi  mehz senetin bedii imkanları vasitesile reallaşır. Vıqotski hemçinin  bu qenaetdedir ki,  psiholoji analiz  psiholoji sistem kimi qeyri-şyuri heyat ve onun  tezahür formalarını  öyrenmek üçün özünün predmet obyektine çevirir.  Psiholoji analiz  iki  başlıca fakt, qeyri şüuri – yuhugörme ve şüuri olaraq nevrotik hadiselerin  tehlili üzerinde qurulur [10,70]. A. İezuitov, L.S. Vıqotski kimi,  Lidiya Ginzburq   da psihologizm, psiholoji analiz  meselesi ile  elaqeli qısa, yığcam ve aydın elmi-nezeri ve orijinal mühakimeleri ile diqqeti çekir. Müellifin fikirleri ile biz de elmi –nezeri  bahımdan hesablaşırıq ki, edebi psihologizm her şeyden evvel, qehremanın  tekrar olunmayan ve gözlenilmez davranış ve hereketlerinden başlanır ve yaranır [12,286]. Psiholoji analiz, hem müellif düşüncesinde, hem qehremanların   özünütehlilinde, hem onların jestlerinde, hereket ve davranışlarında özünü gösterir. Hemçinin psiholoji analizde yuharıda qeyd olunan cehetlerin qabarıq tezahüründe personajın, obrazların harici ve dahili nitqi esas yer tutur. Suretlerin nitqinde onların dahili dünyası heyecanları ve davranışları sözle ifade olunur(kursiv – H.Turaboğlu)[12,330]. İ.A. Zaytseva ise A.İezuitovun fikirlerinin müeyyen qismini  ümumileşdirerek psihologizm, psihololji analiz, psiholoji portret probleminde özünehas elmi-nezeri bahış nümayiş etdirir. Onun fikrince, psiholoji analiz insanda ve  etraf  alemdeki dahili veziyyetin, heyatın mühtelif hal ve hereketlerle müşaiyyet olunan ifadesi kimi  meydana çıhır. Buradakı detal, peyzaj, portret bedii eserde iki funksiyanı yerine yetirir:
1. Harakterin açılmasına bedii zemin yaradır;
2. Psiholoji veziyyetin müeyyen meqamlarını ümumileşdirerek şertlendirir. [18,56] 
    Yuri Boryevin mülahizelerinde bedii eserin növüne, tipe göre esasen iki ayrılan ferqli ceheti ile  seçildiyi öne çekilir:  
a) intellektuat analiz – eser konsepsiya; b) psiholoji analiz.
  Müellife göre, adeten intellektual eserde  personajlar  müellif fikri rolunu oynayır. Onun bedii konsepsiyasının mühtelif cehetlerini ifa edirler [8,169]. Burada problemle elaqeli mühüm  bir sual meydana gelir. Meger psiholoji analizde qehremanların davranışı, obrazlar aleminin  hissi- emosinal veziyyeti  müellif  fikri, ideyasının açılmasına yönelmirmi?! Yuri Boryevin nezerince,  intellektual eser  senetkarın konseptual-felsefi  tefekkür terzinin  müeyyenleşdirdiyi ideyalar dramıdır [8,169].   Müellifin qenaetine bir iradımız var. Eslinde   bedii eserin ayrılmaz  üzvi  hissesini  teşkil eden  psiholoji analiz ve ya  psihologizm  bedii-estetik keyfiyyet ve prinsipi kimi  mahiyyet ve  mezmun etibarile onun funksiyasını yerine yetiren lirik, romantik, mifik, mistik, şerti-metaforik, realist, satirik, komik inikası ile  yanaşı  insan davranışı, hereketlerinde onun hiss ve düşüncelerinde  ve ya  etraf  aleme  münasibetinde müşahide olunan  intellektual yönlü davranışların, münasibetlerin tehlili de eyni  zamanda psiholoji analiz,  tehlilin bedii estetik  ifadesidir. Ona göre ki,  eserde  eksini tapan obrazlar  aleminin  hissi-emosional veziyyeti, onların etraf aleme münasibetindeki  tehlilde  özünü ve etraf  alemi hiss edib yaşamaq ve derk etmek cehdi  hem psiholoji tehlilin, hem de eyni zamanda  eqli-intellektual tehlilin bedii özünüifade forması kimi  meydana çıhır. Demek eserin  bedii terkib ve  teşkilinde intellektuallıqla psiholoji analiz bir küll, vehdet halında qovuşaraq gerçekleşir ve bedii heyat qazanır.  Burada hemçinin,  eserden  alınan ideya, qenaet özü de hem psiholoji analizin, hem intellektual-fikri analiz emeliyyatın neticesi kimi  reallaşır. Qayıdaq, Yuri Boryevin fikrine. Müellif hesab edir ki, eger psiholoji eser…insan qelbinin dialektikasını, dünyanın ve şüurun qarşılıqlı  elaqelerini açırsa, intellektual eserin  müellifi esaslı  sosial problemlerin …dünyanın  analizini vermeye cehd gösterir. İntellektual eserde  müellife göre   remzi fikir, ibretli hekayeler ve tarih önde dayanır. İntellektual eserde hemçinin Boryevin qenaetince, «tefekkürün simvolikliyinin  spesifikası da ele bundadır ki, müasirlikden uzaqlaşma burada düzhetli yoh,  eyrihetli hereket şeklinde…baş verir ve bu artıq uzaqda, keçmişde qalmış bir fikri, menanı yeniden müasirliye qaytarır» [8,169]. Düşünürük ki,  insan qelbinin  dialektikası, dünyanın ve şüurun qarşılıqlı elaqeleri psiholoji bahımdan tehlilinde eyni anda fikri-intellektual analizin bedii teqdimi kimi üze çıhır. Elece de esaslı  sosial problemlerin ve dünyanın bedii analizi ilk önce psiholoji bahımdan eqli-fikri-intellektual  tehlilde araşdırılır. O ki qaldı, remzi fikir, ibretli hekayeler ve tarihi fakt meselesi burda mifik düşünce, şerti-metaforik üslub, didaktik terbiyevi cehet ve tarihi, eqli, intellektual tipli eserler bedii estetik keyfiyyet prinsip kimi  meydana  çıhan psiholoji tehlil ve ya psihologizmin növü – tipi tek  şertlenir. Hemçinin biz yene Yuri Boryevin  teqdim etdiyi intellektual  eser  tipine esaslansaq Azerbaycan edebiyyatı tarihinde özünemehsus yer tutan çohlu nümuneler ve müellif adlarını göstermek olar. Meselen, Mehseti Gencevi, Haqani Şirvani, Nizami Gencevi, İmadeddin Nesimi, Mehemmed Füzuli eserlerinde müşahide olunan metnaltı fikirler, remzi ifadeler, ibretli hekayetler esaslı sosial problemlerin, dünyanın analizi, tarih, senetkarın konseptual tefekkür terzinin müeyyenleşdirdiyi ideyalar dramı ve bu bahımdan personajların müellif fikri rolu  oyanması, onun bedii konsepsiyasının mühtelif cehetlerini ifade etmesi Yuri Boryevin teqdim etdiyi intellektual eser tipinin teleblerine cavab verse de, amma eyni zamanda psiholoji analiz tipinin en mühüm  elametleri   qovuşaraq sıh vehdet halında üze çıhır. Obrazların dahili yaşantısı, hissi-emosional veziyyeti ile intellektual davranışların, münasibetlerin, düşüncelerin bir küll  halında teqdimi hemin tarihi edebi şehsiyyetlerin eserlerinde yüksek bedii estetik keyfiyyeti ile seçilir. Demeli, Y.Boryevin mütleqleşdirdiyi intellektuallıqla psiholoji analizin bedii eserdeki mövqeyi  heç de ayrı deyil, qarşılıqlı ve sıh elaqede bütövleşerek meydana çıhması esas cehet kimi  önde dayanır. Bedii-estetik prinsip kimi müeyyenleşen psihologizm ve ya  psiholoji tehlilde intellektuallıq onun lirik, romantik, satirik, komik ve başqa bu kimi  növlerinden hesab olunur. Psiholoji bahımdan tehlilin, analizin özü, eyni zamanda intellektual analizin, davranışların, münasibetlerin, düşüncelerin özü kimi  müeyyenleşir. Neticede bediiliyin tesdiqinde intellektual analizle psiholoji  analiz qovuşaraq meydana çıhır.  Amma bu halda psiholoji analiz  ve ya psihologizm ön cergede  dayanır. Çünki eserin  taleyi  mehz obrazlar  aleminin  dahili  yaşantılarından  doğan hiss-heyecanların  ne derecede  tebiiliyi, doğruluğu, inandırıcılığından asılıdır. Eserde eksini tapan obrazlar  canlı varlıq kimi  hiss-heyecanları, arzu, istekleri, davranışları ile yadda qalmırsa, orda mükemmel senet nümunesi kimi  yüksek estetik tesir gücüne malik bedii  eserden söhbet gede bilmez.  Demeli, eserin ruhunu, canını herekete getiren ordakı qehremanların dahili-psiholoji veziyyeti, onların yaşantılarıdır ki,  bu da onun prinsipi kimi özüne yer alan psihologizmin ve ya  psiholoji tehlilin üzerine düşür. Psiholoji tehlilsiz bedii eser quru, shematik ve bir-birinden elaqesiz, cansız, ruhsuz sözler yığımıdır. Söz seneti mehz müeyyen psiholoji situasiyadan yaranmış hiss, heyecanların, dahili yaşantıların  temasından  dolğunlaşaraq bütövleşir, «ete-qana» dolur ve senet eseri kimi  meydana çıhır, yüksek bedii-estetik keyfiyyet elde edir. Y. Boryevin bedii eserin növüne göre ikinci tipi kimi  müeyyenleşdirdiyi  psiholoji analiz   meselesi qehremanın özünü  ve etraf  alemi tehlil ve derk  etmede  eyni anda eqli-fikri proses, intellektual analizin neticesi ve derki kimi şertlenerek keçmiş ve indi bedii yaddaşda elenir. Buradakı    psiholoji analiz intellektual tehlilin  derki tek bedii-estetik deyer qazanır. Amma müellif bele düşünmür, o, psiholoji analizin en tipik  nümunesi kimi  dahili  alemin  ahar çay kimi  daim hereketde olduğunu  öne  çekir [8,164-165]. Eslinde bu  beledir. Amma o psiholoji  tehlilin üsul ve  vasitelerinden  biri kimi çıhış ederek heyatı, insanı daha yahından ve derinden  tanıyıb derk etmek üçün mehz eqli-intellektual-fikri prosesin ve ya dahili  şüuralıtı  fikir ahınının ve yaddaşın kömeyine bedii ehtiyac duyulduğu öne çekilir.  Mehz hatırlama, yadasalma müqabilinde  qehreman özünü  ve etraf alemi  tanımağa başlayır.  Bedii yaddaşda  çözelenen  hadise ve prosesler indiki halda  yeni mena qazana bilir. Mehz  indiki anda  neql olunan hadise, prosesler  qehremanın yaddaşında müeyyen  hiss ve düşüncelerin, hissi emosionallıqla  intellektuallığın  vehdetinde  yaranan  hereketlerin, davranışların, münasibetlerin  dahili-analoji assosiasiyaların  elaqe ve düzümünde aşkarlanır. Bu bahımdan Y.Boryevin  Stendal, L.Tolstoy, F.Dostoyevski eserlerinde  müşahide etdiyi insanlar ahar çay kimi teqdim olunur, onların menevi heyatı daim hereketdedir. İnsanın keçmiş tecrübesi tefekkür aktına qoşulur, fikir bütün heyati tecrübeden doğulan faktları birleşdirir, indini ve keçmişi ve geleceyi birleşdirir. Fikir, faktların insanın bütün heyat tecrübesi bahımından yeniden işlenmesi önde dayanır. Demeli, intellektuallıq ister-istemez burda özünü qabarıq diqqete çatdırır. Mehz intellektual tehlil sayesinde insan yaddaşına böyüdülmüş şüşe altında heyatı tecrübenin neheng anbarı kimi bahılır. Keçmiş heyat, keçmiş tecrübe öz menasına göre şehsiyyetin menevi veziyyetine tesiri bahımından aktual gerçeklik faktlarından daha üstün, daha esaslı bir şey kimi  izah edilir. Şüur öz heyatı impulslarından ayrılmağa ve tedricle öz-özüne emele gelen ve öz-özüne inkişaf eden ahın kimi şerh edilmeye başlanır [8,164-165]. Dahili yaşantılar, hisslerin çalarları bedii tesvir ve analizin en deyerli predmeti olur, yaddaşın şehsiyytein  menevi heyatında mövqeyi möhkemlenir. Yaddaş hemişe teze ve indide yaşayan keçmişdir, ne qeder ki, men hatırlayıram, hadiseler mende mövcuddur ve indi de menimledir, keçmiş ve indi yanaşı mövcud olur [8,166].
Azerbaycanlı müelliflerden M.C.Ceferov, C.Ceferov, K.Talıbzade, S.Esedullayev, H.Elimirzeyev, B.Nebiyev, Y.Seyidov, M.Adilov, Y.Qarayev, Elçin, A.Sefiyev, Y.İsmayılov, İ.Veliyev, T.Mütellimov, E.Bayramov, A.Nebiyev, M.Qasımlı, N.Şemsizade, Q.Bayramov, B.Ehmedov, İ.Rehimli, M.Elizade, A.Dadaşov, A.Memmedov (Emrahoğlu), M.İmanov, E.Elekberli,  V. Verdiyev (Sultanlı) ve başqaları da bu ve ya  diger münasibetle psihologizm,  psiholoji tehlil meselesine tohunaraq ümumi nezer yetirmekle yanaşı, eyni zamanda probleme elmi-nezeri konseptual  yanaşmaları ile diqqeti çekir. Halid Elimirzeyev psihologizm, psiholoji tehlil, psiholoji hüsusiyyetin edebiyyatımızda tarihen mövqeyine, onun nezeri-estetik derkine hüsusi olaraq önem verir, doğru olaraq hatırladır ki, psiholoji hüsusiyyet, tehlil heç de kenarda deyil, eserde  özünü gösteren bedii  idrakın, tefekkürün mürekkeb psiholoji tekamülünden yaranan  ciddi keyfiyyet deyişikliklerinden, onun ifade ve tesvir çalarlarının yeni reng,  boyalarla  teqdiminden başlanır. Bunu müellif senetkarlığın meziyyeti kimi deyerlendirir. Alim yazır:  «Psiholoji hüsusiyyet,  edebiyyatımızda yeni  bir anlayış deyildir…Onun edebiyyatımızda derin tarihi  kökleri  ve özünemehsus  eneneleri vardır. Söhbet bedii yaradıcılıqda psiholoji  anlayışdan daha çoh onun mezmununda, mahiyyetinde baş veren ciddi keyfiyyet  deyişikliklerinden, ifade ve tesvir çalarların yeni renglerle, boyalarla  zenginleşmesinden gedir. Bu yenilik, her şeyden evvel, zamanın ruhu ile adamlarımızın idrakında, tefekküründe, menevi aleminde baş veren mürekkeb psiholoji tekamülle bağlıdır… Psiholoji teessürat senet eserlerine  kenardan getirilib dahil edilmiş bir hüsusiyyet deyildir. O, obrazların menevi-psiholoji aleminin real tezahürü, hadiselerin bütünlükde bedii tesvirin dahili keyfiyyeti ve  senetkarlığın esas  meziyyetlerinden biri kimi  meydana çıhır (kursiv – H.Turaboğlu)» [35, 204-205].
H.Elimirzeyevin tekce iki monoqrafiyası [34],[36] mövzuca  psihololgizm, psiholoji tehlil meselesinin bu ve ya diger cehetden bir sıra mühüm tereflerine aydınlıq getirir. Hissi-emosional ve intellektual münasibetlerin, davranışların bir vehdet, küll halında bedii ifadesini, «Kitabi Dede Qorqud» dastanı ve Nizami eserlerinde  müşahide eden  tedqiqatçı maraqlı elmi-nezeri ümumileşdirmeleri ve konseptual mühakimeleri ile diqqeti  çekir. Müellif haqlı olaraq bu qenaetdedir ki, «Dede Qorqud» dastanında teqdim olunan  cemiyyetin iyirmi dörd beraberhüquqlu tayfa birliyinden ibaret icmanın [34,15] ve ya müeyyen qismdeki…real heyati faktlar esasında  her birinin harakteri, hasiyyeti … insani hüsusiyyetleri, reftar ve davranış normaları yığcam şekilde  bedii- psiholoji tehlilde açılır [34,20]. Bu bahımdan insan, ferd, şehsiyyet onu ehate eden mühitin, cemiyyetin fonunda özünü ahtarır, tapır, özünü derk ve tesdiq edir. H. Elimirzeyev  dastanda  qoyulan problemi mehz hemin yönden araşdırır. Qazan han ve onun ailesi ile bağlı sehnelerde obrazlar müeyyen  psiholoji  situasiyadan keçirilerek özünehas  harakterik cehetleri ile  qabardılıb üze  çıhır. Meselen, Qazan hanın arvadı Boyu uzun Burla hatunu düşmenlerin meqsedli şekilde ele keçirib intiqam alması, oğlu «Uruz misli görünmemiş derecede ağır psiholoji  cehetden mürekkeb bir veziyyete  düşmesi, eyni zamanda «er namusu ile oğul mehebbeti» arasında qalan, her ikisini itirmek tehlükesi qarşısında böyük dahili sarsıntı keçiren Burla hatunla ilişik sehneleri» [34,46]  hatırlamaq kifayetdir. Elece de  dastanda iştirak eden başqa suretler barede bu ve ya diger bahımdan müellif qenaetleri fikrimizi doğruldan meqamlara daha çoh üstünlük qazandırır ve aydınlıq getirir. Dastanda eksini tapan Oğuz cemiyyeti tekce hünerin, igidliyin, qehremanlığın hesabına yaşamır, hem de ağlın, zekanın gücüne arhalanır, daha çoh onun prinsipleri  esasında teşekkül tapır, formalaşır…bu ise heç şübhesiz o dövrdeki  Oğuz cemiyyetinin … intellektual seviyyesinden…heber verir (kursiv – H. Turaboğlu) [34,18-19]. Dede Qorqud, Bayandır han, Qazan han tesvir olunan mühitin ve onun  menevi ve hüquqi esaslarının teşkilinde,  idare olunmasında [34,17] hüsusi feallıq ve intellektuallıq nümayiş etdirmiş. Hissi-emosionallıqla intellektual  münasibetlerin, davranışların bir vehdet  halında bedii ifadesi, evvelde qeyd edildiyi kimi, dahi Nizami eserlerinde de  özünemehsus bedii-estetik keyfiyyeti ile qabardılır. H.Elimirzeyev  Nizami eserlerinde müeyyen psiholoji hüsusiyyeti ile tesvir olunan insanın «dahili aleminde hemişe bir-birine zidd iki qüvvenin üz-üze dayandığını» müşahide edir. Bunlardan birincisi, heyirhahlıq, edalet, leyaqet, merhemet, ülviyyet kimi müsbet, digeri ise  pahıllıq, hebislik, qeddarlıq, tamahkarlıq kimi menfi keyfiyyetlerdir [36,16-17]. Nizami Gencevinin  insan konsepsiyası  alimin nezerince, ilk önce eserlerinde tesvire çekilen  obrazlar aleminin bütün mürekkeb ve ziddiyyetli terefleri ile birge, insan, ferd, şehyiyyetle etraf mühitin qarşılıqlı elaqesinde bedii-psiholoji tehlilinde bir küll halında alınaraq qavranılır. Ona göre ki, «Dünya ziddiyyetler üzerinde qurulub. Onun bir üzü işıq, bir üzü qaranlıqdır…Dünyanın gerdişini, mezmun ve mahiyyetini düzgün anlamaq üçün onu tam halda  heyat ve  cemiyyet hadiseleri ile vehdetde qavramaq, derk etmek lazımdır» [36,18]. Nizaminin  eserlerinde müşahide  olunan  bedii – psiholoji tehlilde  şairin  «insanın menevi alemine dair görüşleri  sisteminde  ülviyyet meselesi öne çekilir. Ülviyyet  insanın könül dünyasına has olan bütün ali keyfiyyetlerin,  ictimai  meziyyetlerin esası…eqli-menevi tekamülün en yüksek formasıdır. Ülviyyet … hem de ruhani alemle, ilahi varlıqla bağlı bir anlayışdır. Bu anlayışa tam  yiyelenmiş insan  onu ehate eden  mühitle  öz menevi dünyası ile yanaşı, ilahi gözelliyi, onun en parlaq tecessümü olan Allahı…derk etmeye, ona qovuşmağa çalışır. İlahi gözellik, Allah  işıq, nur menbeyidir [36,29].  İnsan  meneviyyatını işıqlandıran ali hisslerin, hüsusile,  könül dünyasının tacı olan ülviyyetin tapdalanması, itirilmesi beşeriyyeti felakete aparır. Onu tamah, herislik, pula, qızıla ehtiras kimi menevi- ehlaqi  qebahetlerin quluna, esirine çevirir, simasızlaşdırır…tamah, herislik…. ağlın, zekanın, insan kamalının  düşmeni…beşeri  amallarla bir yere sığmayan böyük ictimai bela, menevi düşkünlük, zeiflik nişanesidir [36,31]. Buna göre de bedii-psiholoji tehlilde «Şair könül dünyasını, insan meneviyyatını obrazlaşdırır, onu necib, ülvi sifetlere, ali beşeri keyfiyyetlere malik canlı varlıq, müqeddes bir alem kimi tesvir edir…insan…ağlının, zekasının, hisslerinin…könül dünyasının quludur, hemişe her yerde onun tesiri altında yaşayır, hereket edir…O, saysız-hesabsız sirler hezinesi, gözel, pak duyğular yuvasıdır» (kursiv – H. Turaboğlu) [36,12]. Nizami eserlerinde göze çarpan davranışlarda, münasibetlerde hissi-emosionallıqla intellektuallığın bedii  ifadesi daha çoh  önem qazanır. Qehremanlar ünsiyyetde olarken onları ve elece de özlerini psiholoji bahımdan yahından hiss edib tanımaq ve  başa düşmek üçün mühtelif üsul ve vasiteye el atır. Onlardan biri ve en başlıcası fikirlerini bölüşmek namine canlı dialoqa girmek esas şertdir. Şairin ekser qehremanları bedii psiholoji tehlil prosesinde  özünü ve etraf alemi anlamaq, derk etmekde  mehz  bunu en doğru yol hesab edir. Nizami qehremanları intellektual hiss, düşünce, davranış, münasibet nümayiş etdirerek bu qenaete gelir ki, «maddi ve menevi alemde mövcud olanların hamısını vahid  bir qüvve – eşq, mehebbet adlı cazibe qanunu ebedi olaraq bir-birine  bağlayır. Onlar bu üzvü bağlılıq olmadan mövcud olmağa, yaşamağa qadir deyildirler. Mehz bu bağlılıq, bu mehebbet ve cazibedarlıq müselmanı üzünü qibleye çevirmeye, ateşperesti oda sitayiş etmeye, güneşi yer üzüne nur sepmeye, denizi dalğaların göye qaldırdığı damlaları öz qoynuna çekmeye vadar edir» (kursiv – H. Turaboğlu) [36,122].  Hemçinin, şairin qehremanları düşünürler ki, «…uca bir alemden gelmiş  can (ruh)  torpaqdan yaranmış cismde (bedende) qerar tutmamışdan evvel nur  şeklinde olmuşdur. O, heç zaman ölmür, sönmür. İnsan ömrünün sonu çatanda torpaqdan yoğrulmuş beden yeniden dönüb torpağa çevrilir, ondan ayrılan can (ruh) ise öz evvelki yerine, daimi mekana qayıdır. Cism itir, yoh olur, can (ruh) ebedi yaşayır [36,128]. Eyni zamanda  qehremanlar intellektuallıq nümayiş etdirerek özünü ve etraf alemi tehlilde maraqlı netice elde edir. Onları narahat eden meseleler artıq aydınlaşır, fikirleşir ki, «röya da heyalın  bir növüdür. O, hilqetin öz varlığından, şüurundan, hiss ve duyğularından doğur, insanın yuhuda gördüyü canlı ve cansız ne varsa, hamısı yalnız öz dahili aleminin mehsuludur [36,129]. Bednezeri töreden vasitelere, amillere geldikde ise burada esas şert, sebeb en çoh hava ile bağlıdır. Nezer, şübhesiz qarşısındakı şeylere ancaq havadan keçerek tesir edir. Bu keçid prosesinde o hava ile birleşir, yeni güc, qüvve kesb edir, vahid zerbeye çevrilir [36,129]. Şairin qehremanları eyni zamanda onu anlayır ki, «üzerriyin tüstüsü  qara perde kimi bednezerin  qarşısını tutmağa,  havadakı zeherli maddeleri  mehv etmeye qadirdir, onları zerersizleşdirmek hassesine malikdir…göz deyen bednezerden hesteliye tutulmuş insanların yanında üzerriyi yandırmaqla onları düçar olduqları bu ağır beladan hilas etmek olar [36,130]. Fikrimizce, burdan bele qenaet yaratmaq olar ki,  intellektual davranışların, münasibetlerin bedii-psiholoji  tehlilinde obrazlar özünü ve etraf alemi tanıyıb derk etdikce «bedii sözün gücü, qüdreti tesir dairesi son derecede geniş, sonsuz olduğu aydınlaşır. O, insanın şüuruna, menevi alemine mühtelif istiqametlerden tesir  göstermeye, onun  teheyyülünü, hiss ve  duyğularını istediyi semte yöneltmeye qadirdir» (kursiv – H. Turaboğlu) [36,342]. Mehz  bedii sözün gücü  müqabilinde Hosrov obrazının  psiholoji tehlilinde onun  şehsiyyeti, dahili alemi dinamik inkişafda, şübhe ve tereddüdlerle dolu gergin psiholloji mübarizelerde, mürekkeb insan taleleri ile  daim temasda, mühtelif hadise ve münaqişelerin, real heyati qayğı  ve ehtiyacların  aharında açılır, teqdim olunur [36,147].  Elece de yeddi gözelin dilinden  teqdim olunan hekayelerde…real heyati münasibetler, canlı insan harakterleri  ve insan taleleri fonunda  derin tesirli psiholoji detallar son derecede gergin dramatik epizodlar menevi iztirablar ve sarsıntılar esasında  araşdırılır, şerh edilir (kursiv – H. Turaboğlu) [36,248].
H. Elimirzeyevin  elmi araşdırmalarından aydın olur ki, psihologizm, psiholoji tehlil, psiholoji hüsusiyyet  tarihen bedii edebiyyatın üzvü hissesi olaraq onun edebi-estetik keyfiyyeti kimi çıhış edir. Tanınmış psiholoq-alim Ekber Bayramov Halid Elimirzeyevin  qenaetini möhkemleden mülahizelerinde probleme elmi metodoloji nezerinden kompleks yanaşmaları ile diqqeti çekir, Müellifin nezerince, senetkarı fealiyyete tehrik eden her bir şey onun beyninde qavrayış, tefekkür, teheyyül, hiss şeklinde eks olunur...bedii tefekkür sahibi bir terefden süjet hettini fikirleşir, hadiselerin inkişaf perspektivlerini, eserin esas  konfliktini müeyyenleşdirir, diger terefden nezerde tutulan obrazların harakterlerini, münasibetlerini aydınlaşdırır [5,134]. Alim eyni zamanda bedii eserdeki psiholoji tehlile önem verir, onun  vacibliyini vurğulayır. Müellif  doğru olaraq  hesab edir ki, «psiholoji cehetden  esaslandırma,  dahili tehlil  bedii eserde mühüm  meseledir, eserin bedii tesir qüvvesi mehz bu amilin  hansı derinlikde  hell olunmasından asılıdır» (kursiv – H. Turaboğlu) [5,136]. E.Bayramova göre, ümumiyyetle,  «her bir bedii  eserin merkezinde  insan durur….bedii eserin esas meziyyeti,  insan  psihologiyasının  düzgün, derin eks etdirilmesindedir» (kursiv – H. Turaboğlu) [5,162]. H.Elimirzeyevin edebiyyatmızda psiholoji hüsusiyyetin  heç de yeni  anlayış deyil, eksine, onun  edebi heyatımızda derin tarihi kökleri ve  özünemehsus  eneneleri olması  iddiasını tesdiqleyen ve möhkemlendiren müelliflerin bize melum olan konkret nümuneler esasında  inkar edilmeyen maraqlı elmi neticeleri de diqqetden yayınmır. Ekber Bayramov ve Ebdül Elizadenin  birge yazdıqları «Psihologiya» kitabında psiholoji anlayış ve  tesevvürlerin teşekkülü ve  formalaşması prosesini edebiyyat tarihi kontekstinde  de konseptual şekilde araşdırmalara üstünlük verir. Müellifler haqlı  olaraq   bu qenaetdedir ki,  hele  şifahi halq edebiyyatında özünemehsus yer tutan  keçel, küpegiren qarı,  kosa obrazları uzun müddet halqın  müeyyen  sosial etalon ve stereotiplerini  ifade etmesi  letifelerimizde  halqın mühtelif sosial hadiseler haqqındakı  ictimai reyi, meselen Behlul Danende, Molla Nesreddin kimi praktik  psiholoq kimi  el-oba içerisinde esil   insan  serrafı tek  tanınması  Azerbaycan nağılları ve dastanlarındakı mühtelif psiholoji hadiseler,  deyek ki,  vezir, vekil ve başqa  obrazlar halqın müeyyen sosial qrup  ve tebeqeler barede tesevvürlerini genişlendirir [6,56]. Hemçinin, müellifler  mülahizelerinde  Avestada ruh ve psihiki  hadiseler haqqında mühtelif mezmunlu tesevvür  ve ideyaların, «Kibabi Dede-Qorqud»da insanın mühtelif emosional   haletlerin  tesvire çekilmesi, davranış normalarında özünü gösteren  heyanet, hesed, qorhaqlıq, ferarilik kimi menfi sifetlerin tenqid  olunması da edebiyyat tarihimizde eksini tapan  daşlaşmış  psiholoji tesevvür ve tehlillerin formalaşmasından heber verildiyi öne çekilir [6,56]. Müelliflerin bu fikri bir daha tesdiq edir ki,  psiholoji tehlil, hal, meqam, veziyyet bedii senetle daim sıh vehdetde mövcuddur. Bu bahımdan psiholoq alimler  haqlı olaraq iddia edirler ki, «Kitabi Dede-Qorqud» dastanı insanların qarşılıqlı  münasibetlerin  psihohoji  tehlili  cehetden   qabarıqlığı ile yadda qalır. Meselen, Qazan han oğlunun öz yoldaşlarını vuruşma meydanında qoyub qaçdığını fikirleşende ona ağır ceza  vermeyi üstün tutması  epizodunu hatırlayaq. Hemçinin, müelliflerin doğru qenaetine göre dastanda «neinki tayfadahili ve tayfalararası münasibetlerin psiholoji tehlili, hem de mühtelif  sosial-psiholoji  veziyyetin, hüsusile, stres şeraitinde qrup üzvleri arasında münasibetlerin tesviri bahımından önemlidir» [6,57]. Müellifler Haqani, Nizami, Nesimi, Füzuli, A.A.Bakıhanov, M.F. Ahundov, M.E. Sabir, C. Memmedquluzade, Ü.Hacıbeyov  eserlerinde qabarıq  müşahide olunan  psiholoji tehlil meselesine de tohunur [6,57-60]. Meselen,  alimlerin  araşdırmalarına göre Nesimi  yaradıcılığında  özünü gösteren   ve inamla  tesdiq eden insan  mürekkeb struktura malik, hem genetik, hem de sosial cehetden   şertlenmiş derin ferdiyyeti olan şüurlu varlıqdır…bu amiller insan davranışını şertlendirir, lakin  şehsiyyetin formalaşmasında üstün  mövqeyi  heyatda  qazanılan  keyfiyyetler teşkil edir. Hem de bele  insani keyfiyyetlerin teşekkülü daha çoh terbiye ve özünüterbiyeden asılıdır. O, insani  münasibetlerin  tehlilinde de bu cehetden yanaşır…şehvet, qezeb, hesed, tekebbür…herislik ve s. kimi  insanı alçaldan  hisslerden uzaq olmağı hüsusi olaraq qeyd edir [6,59].  Ümumiyyetle, «Nesiminin insan konsepsiyasında  daha çoh mühüm yeri  onun özünü  derketme haqqında  ideyası tutur… Hürufilik teliminde özünüderketme insanın özünü tekmilleşdirme sisteminin esasını teşkil edir.  Özünüderketme sayesinde insan dahilen temizlenir,  paklaşır, yararlı, feal varlığa çevrilir [5,181]. «… freydizmde özünütehlil, özünümüşahide, insanın  menevi ve sosial heyat mehanizmlerinden bioloji  amillerin üstünlük  qazanması qenaetine getirib çıharır. Hemin bioloji mehanizmler  insanın  reftar ve davranışını,…yaradıcı feallığını teyin edir. Bu, eslinde, insanı başqa bioloji varlıqlarla, hüsusen, heyvanlarla yahınlaşdırmaq cehdidir. Nesimi ise bütün yaradıcılığı boyu  bele bir meylden aralanmağa  çalışır… insanı heyvani instiktlerden  uzaqlaşdırmağa çalışır» (kursiv – H. Turaboğlu) [5,188].   Füzulideki Leylinin şam, pervane, bulud, Mecnunun ise ceyran, göyerçin, dağ ile söhbetleri de psiholoq müelliflirin nezerince, hemçinin dünya edebiyyatında psiholoji tehlilin parlaq  nümuneleri hesab olunur [6,59].



Yorumunuz comment Şərhlərə görə (2 göndərilib)

  • Yerləşdirilib gulsen, 02 Oktyabr, 2014 08:38:29
    cox pis istediyimiz movzularda ese yoxdu
  • Yerləşdirilib lale, 06 May, 2014 05:38:01
    eladi

YAZILAR

 

© 2008-2009 Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi / www.dgtyb.org / Powered By WebStudio.Az