КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР АЛТЫН ХАЗНАСЫ – НАРТ ТАУРУХЛА

 НОГЪАЙЧЫКЪ

 1

 ЭРТТЕН КЪОНАКЪ

 Нарт Элини гым-гым къарты-къурту бар,  
 Ёрюзмекни таш къаладан журту бар.

 Таш журтуна эрттен къонакъ ийлешди,
 – Эй, ким барды юйде? – деб а сёлешди.

Арбазда бир сабий жашчыкъ ойнай тура эди да,
– Жашчыкъ, къонакъ аламысыз? – деди да!

– Нек алмайбыз, къонакъ къойдан жууашды,
Къонакъбайгъа къууанчды! –

Алай-алай сёлешди, дей, жашчыкъ да:
– Эй, къонакъ, кел, абызырама азчыкъ да!

Къонакъ деген – Тейриденди, – деди, дей, –
Ары тюйюл – бериденди, –  деди, дей.

– Да мен сизге жыл къонакъгъа келгенме! –
– Келген эсенг, сау келе тур, элгенме.

– Да мен, – деди, – кюнден ирик ашарма,
Алашам да кюнден гебен бошар да!

Сабий жашчыкъ керти сейир  этди, дей,
Сабий жашчыкъ юйге кирип кетди, дей.

Нарт Ёрюзмек чыкъды, дейди, бираздан.
– Кел, къонакъ, – деп сёлешди, дей, арбаздан. –

Кел, жууукъ бол, нек тураса тышында?
Кел, сау кел, – деп жарыкъ болду, – тюш атдан! 

– Да мен сизге жыл къонакъгъа келгенме!
– Ай, аны ючюн къоркъма, жигит, элгенме!

– Да мен, – деди, – кюнден ирик ашарма,
Алашам да кюнден гебен бошар да!

– Не къонакъса, бир ирикден къоркъа эсенг!
Атха гебен бичен неди, жоргъа эсе!

Къонакъ болсанг къонакъбайны сыйлайса,
Тюш атынгдан, мени неге сынайса!

2

ЭРТТЕН КЪОНАКЪНЫ БОЛУМУ

Нарт къонакъны сейир-къужур атчыгъы,
Ат десенг да – ол «ат» деген затчыгъы.

Зат да тюйюл – къынгыраякъ мыркачыкъ,
Тёрт аягъын кючден тиреп тургъанчыкъ.

Гышмылыры ёрге-ёрге айланып,
Къулакълары эншге-эншге сайланып.

Къарын тюбю – жабагъысы салына,
Ат талауу тийген кибик санына.

Жухчугъундан тая тургъан эсчиги.
Жукъусурап, жума тургъан кёзчюгю.

Жабагъылы быдырында къашхасы,
Кюнден гебен бу не хазна ашасы!

Юсюндеги – атчыгъындан кем тюйюл,
Жаууруну бир къарышдын кенг тюйюл.

Кесчиги да нартча тюйюл – гырхычыкъ,      
Кийгени да барча тюйюл – хыбыртчыкъ.

Тюбюнде да – бут ашагъан кёпчеги,
Бутунда да – эски гетен кёнчеги.

Тобугъу да, женгчиги да жыртылып,
Белине да тартма кибик тартылып.

Тончугъу да – эски бир тай териден,
Бу кеси да ары жууукъ бериден.

Жыягъында бир темиреу къашхасы –                       
Айгъа ирик алай хажи ашасы!»

Къалкъаны да, садахы да тёбесинден уллуракъ,
Башлыгъы да сары мелте боларакъ.    

Къулагъында жылтырагъан тогъайчыкъ.
Ай, бу кеси болса керек Ногъайчыкъ!

3

ЁРЮЗМЕКНИ КЪОНАКЪБАЙЛЫГЪЫ

Ёрюзмек а къонагъына сакъ эди:
– Эй жаш, атны ат илкичге такъ! – деди.

– Кел! – деп, нартны къонакъ юйге чакъырды,
Тончугъун да темир чюйге такъдырды.

«Айтханыча ашармы» деп сынады,
Ирик союп, Ногъайчыкъны сыйлады.             

Атына да гебен бичен бердирди,
«Бошаяллыкъ болурму» деп кёрдюрдю.

Ногъайчыкъ да сау ирикни ашады,
Атчыгъы да сау гебенни бошады.

Къонакъ келсе – къут келир деп айталла.
Ай, кёп келсе жут келир деп айталла.

Кёп келгенин аз келгени озады,
Кючю жокъ да къарыууна базады.

Ногъайчыкъ а жангыз келген къонакъ эд,
Сау бир къойдан къалмай эди къулакъ эт!

Алашасы кюнден гебен ашайды,
Атха угъай – желмауузгъа ушайды.

* * *
Ёрюзмек да Ногъайчыкъны сау бир жылны бакъгъанды,
Бир кюн салып къонагъына баргъанды.

Ол да, чыгъып, кюн кёзюне къарап, дей.
Атын жерлеп, жол кёл алып турад, дей.

– Эй къонагъым, жаным-кёзюм, турамыса эрикмей?
– Да нек, – деди, – эригирге керекме?

Кюнден ирик союп, мени багъаса,
Нарт кесинг а таш хуруда бугъаса.

– Тейри, мен да ычхынып бир келалмай,
– Эрик суула ичгин сен а, кена уа!

– Эй-хей, маржа, ач иш затмы боласа?
Къонакъбайгъа не айыпны саласа?

– Мен а санга бир ашарыкъ зат излейми келгенме?
Бир Нарт бла жортууулгъа чыгъар эсем дегенме!  

– Эй-хей, маржа, алай эсе, – олтурмайыкъ, турайыкъ,
Кесибизни жортууулгъа къурайыкъ.

Сатанай да кюбюрюне къарасын,
Санга жарар кёлек-кёнчек мадарсын. –

Онг жауурун къалагъымда къачым бар,
Тенгнге тенглик этерге да антым бар!

Бир зат, дейди, мажарсын, дейд, жортууулгъа киерча. –
– Мен да бир ат хазырлайым санга, – дейди, – жортууулгъа минерча.

– Ай Ёрюзмек, мен а, – дейди, –
Киер затым болмай ишми келгенме?

Ай Ёрюзмек, мен а, – дейди,–
Минер атым болмай ишми келгенме?

Сатанайны кюбюрю да ырысхылы болсун да!
– Тохта сора, ай да чыгъып толсун да!..

– Ай Ёрюзмек, ай да тола турад, – дейди, – чыдарбыз.
– Жекир жандан намыс багъа – чыгъарбыз.

Окъ садакъсыз атылмайды – чыгъарбыз,
Эр сынаусуз танылмайды – чыгъарбыз!

4

ЖОРТУУУЛГЪА АТЛАННГАНЛАРЫ

Ногъайчыкъны атчыгъы къынгыраякъ болгъанды,
Ёрюзмек да артмагъын элтип анга салгъанды.

Къоланына салыргъа алгъа да бир болду, дей,
Салгъан да бир этди да, дагъы да артха алды, дей...

Ногъайчыкъны атчыгъын жерге басып жюк, дейди,
«Ат» дерге да, таланнган, тили баргъан жокъ, дейди.

Да, харипчик, ушамайд жыл багъылып тургъаннга,
Ушай эди, дейдиле, жыл тагъылып тургъаннга!

Танг да иги атхынчы, тебирелле жолгъа да,
Акъ жалкъалы Къолан да, Къынгыраякъ жоргъа да.

5. ЁРЮЗМЕК БЛА НОГЪАЙЧЫКЪ ЖОРТУУУЛДА

Андан была ура-бере кетдиле,
Сыртны буруп, сууну жырып ётдюле.

Ёрюзмек а – алгъа чыкъды, озаракъ,
Ёрюзмек а – Къоланына базаракъ.

Ат тылпыуу туман-туман боларакъ,
Хауаны да толан-толан бураракъ.

Ат туягъы терен-терен батаракъ,
Жер зылдысын ёрге-ёрге атаракъ.           

Атханы да къаргъа-къузгъун боларакъ,
Кёк да къара чаукаладан толаракъ.

Ура-бере, тарта-жорта кетдиле,
Тюзге чыгъып, тууар къошха жетдиле.

Ёрюзмек а – алгъа болду, озаракъ,
Ёрюзмек а – Къоланына базаракъ.

Малланы да буруп жолгъа саларакъ,
Ногъайчыкъ да, артдан тартып сораракъ:

– Ой, Ёрюзмек, къой, не этесе быланы?
Нек къууаса отлай тургъан малланы?

– Да санга бир кёлек, кёнчек болурла.
– Ай, къой, – дейди, – тойгъан малны солургъа!

Болгъанлыкъгъа, была, – дейд, – Уллу Нартны малылла,
Ай, Ёрюзмек, бет тапмабыз аны бла!

«Къатынладан гюттю урлап къачхан кибик!» дерле да!
Уллу Нартны жерлерилле жерле да.

* * *
Андан была ура-бере кетдиле,
Кёп мычымай саулукълагъа жетдиле.

Ёрюзмек да алгъа кетип бураракъ,
Ногъайчыкъ да артдан жете тураракъ.

– Ой Ёрюзмек, нек къууаса быланы?   
Нек бураса отлай тургъан малланы?

– Да санга бир кёлек, кёнчек болурла.
– Ай, къой! – деди, унамады бурургъа, –

– Ай, къой, – дейди, – анам тикген тонум бар,
Ай, къой, – дейди, – атам салгъан жолум бар.

Чыкъгъанмамы мен а, – дейди, – кёлек-кёнчек керекли?
Ой Ёрюзмек, къой Ёрюзмек, ётгюр арслан жюрекли!

«Бу тёрт ийнек не кёрюндю былагъа?» деп къарарла.
«Къысхарлыкъла къайры къыстап баралла?!» деп къаргъарла.

«Эшик юсюнден а сюрюп ким кёргенди?!» дерле да.
Нартнылла да ма бу малла, жерле да!

* * *
Андан была ура-бере кетдиле,
Кёп мычымай эчки къошха жетдиле.

Ёрюзмек а алгъа болду, озаракъ,
Ёрюзмек а – бир кесине базаракъ.

Сюрюуню да жолгъа кеси бураракъ,
Ногъайчыкъ да, артдан жете тураракъ:

– Ой, Ёрюзмек, къой, не этесе быланы?
Бу да, – дейди, – Уллу Нартны улагъы!

– Да санга бир кёлек, кёнчек болурла.
– Ай, къой, – дейди, – ол да болмаз огъургъа.

«Эчкини уа нетелле, не, бу гумулжук къарала?!
Ай, къармала къалыгъыз!» – деп къаргъарла.

Ныгъыш къартла: «Ай, ант жетсин!» дерле да.
Уллу Нартны жерлерилле жерле да!

Уллу Нартны малларылла была уа.
Къара-Къура жанларылла была уа.

 * * *
Андан была чаба-жорта кетелле,
Бир ёзенден башхасына ётелле.  

Ёрюзмек да атым-атым аларакъ,
Ногъайчыкъ да кёз туурада боларакъ.

Къынгыраякъ жоргъадады жол азыкъ,
Кесин кючден келтиреди ол жазыкъ.

Аны юсюне Ногъайчыкъ да жюкдю да!
Шо не женгил эсе да – бир тюкдю да!

Ёрюзмек а озду, дейди, жел этдирип Къоланыны жалкъасын.
Бара барып бурду, дейди, кёк таланы жылкъысын.

Ногъайчыкъ да жетди, дейди: –  Ой, нетесе быланы?
Нек къоймайса, ой Ёрюзмек, отлай тургъан малланы?

– Ай, Къонагъым, энди, – дейди, – тюшейик,
Къапхынланы бу жерледен сюрейик».
.
– Огъай! – деди,  унамады Ногъайчыкъ, 
Ногъайчыкъдан къаты болуду «огъайчыкъ».

– Огъай, маржа, бирле айып этерле:
Бизни кёрген нарт улула не дерле?

–  Да санга бир кёлек-кёнчек тюшюрюрча эди! – дей.
– Эсингде уа кёлек-кёнчек! - деди, дей. –

Къой, маржа, къой, къартла-къуртла кёрюрле:
«Бу тёрт жауур байталны уа нетелле?! – деп кюлюрле.

«Ай, Тейриден сиз а аман табыгъыз а!» – дерле да,
«Ай, жокъ эсе, кена, сизни табыгъыз а!» – дерле да.

Уллу Нартны малларылла была уа,
Къара Ногъай жанларылла была уа.

* * *

Ёрюзмек а арыды, Къоланы да терледи,
Ногъайчыкъгъа айтды, дей: – Кёп къыдырдыкъ жерлени.

Да мен тауусдум, – деди, – нарт шагъырей жерлени,
Былайлада бошалад жортууулу эрлени.

6. НОГЪАЙЧЫКЪНЫ ЖОРТУУУЛУ

– Да сен тауусдунг эсе нарт шагъырей жерлени,
Бошалды эсе былайда жортууулу эрлени,

Сора, – деди, – ызымдан келчи, – деди Ногъайчыкъ, –
Жортууулну къалгъанын кёрчю, – деди Ногъайчыкъ.

Къынгыраякъ жоргъасын жолгъа салды, къатылып,
Ёрюзмекни Къоланын озуп кетди, атылып.

Бир къутургъан суугъа да жетдиле, дей, кеч бола,
Ол къутургъан суудан да ётдюле, дей, кюч бла.

Юч кюн бла юч кече атдан тюшмей бардыла,
Юч кюн бла юч кече суу да ичмей турдула.
Бир Къуругъан-Журтха да, бара-барып, жетдиле,
Ол Къуругъун-Журтда да къонушларын этдиле. 

Атларыны жерлери кеси аллына алынды,
Алларына ашлары кеси аллына салынды.

Танг ата атландыла тала бла, къол бла,
Сау ыйыкъны бардыла таула бла, жол бла.

Юч кюнню да бир ачыкъ тюзню барып турдула,
Бир кюн арып тындыла, суу бойнуна бурдула.

Агъач кёпюр кибикин юсю бла кёчдюле кёчдюле,
Биягъы бир къуругъан журтха барып тюшдюле.

Ол къуругъан журтну уа Уру-Журт эд аты уа,
Ёрюзмек да нартладан бир эшитген эд айтыб а.

Атларыны жерлери кеси аллына алынды,
Алларына ашлары кеси аллына салынды.

Жортууулну аягъы иги къууум этдире,
Эрттен бла биягъы кюнню къуууп кетдиле.

Жел ургъанча, Ногъайчыкъ атын хылыф этдире,
Алгъа кетип сакълай да, Ёрюзмекни жетдире.

– Ха, маржа, къармаш, – дейди, – кеч болабыз, Ёрюзмек!
Ай, алан къардаш, – дейди, – кеч къалабыз, Ёрюзмек!

Алай бла он кюнню бардыла была, дейди,
Он кечени да жолда къалдыла была, дейди.
1. Атларыны жерлери кеси аллына алынды,
2. Алларына ашлары кеси аллына салынды.

3. Атландыла танг ата тала бла, къол бла,
4. Сау ыйыкъны бардыла таула бла, жол бла.

5. Дагъыда бир юч кюнню тюзню барып турдула,
6. Бир кюн арып тындыла, суу бойнуна бурдула.

7. Агъач кёпюр кибикни юсю бла кёчдюле,
8. Биягъы бир къуругъан жерге барып тюшдюле.

9. Ол къуругъан жерни уа Уру-Журт эд аты да,
10. Ёрюзмек да нартладан бир эшитген эд айтыб а.

11. Атларыны жерлери кеси аллына алынды,
12. Алларына ашлары кеси аллына салынды.

13. Жортууулну аягъы иги къууум этдире,
14. Эрттен бла биягъы кюнню къуууп кетдиле.

15. Жел ургъанча, Ногъайчыкъ атын хылыф этдире,
16. Алгъа кетип сакълай да, Ёрюзмекни жетдире.

Бара барып бир уллу суугъа жетдиле, дейди,
Темир къанжал кёпюрню суудан ётдюле, дейди.

Бир толу-монг журтлагъа келип кирдиле, дейди,
Кире келип, бир темир буруу кёрдюле, дейди.

Темир бурууну уа, дей, – темир къабакъ эшиги,
Темир къабакъны да, дей, бармаз кирмез тешиги.

Тешик юсюнде да, дей, – къарап кёрдю Ногъайчыкъ –
Къол аяздан гитчерек багъыр къадау тогъайчыкъ.

Ногъайчыкъ да айтды, дей, аулап тауну, тюзню уа:
– Сюрлюгюбюз, Ёрюзмек, ма мындады бизни уа!

Темир буруу артында тура эд, дей, бегинип – 
Ногъайчыкъны «Ёрюзмек, ма мындады» дегени.

17. – Ха, маржа, къармаш, – дейди, – кеч болабыз, Ёрюзмек!
18. Ай, алан къардаш, – дейди, – кеч къалабыз, Ёрюзмек!

19. Алай бла он кюнню бардыла была, дейди,
20. Он кечени да жолда къалдыла была, дейди.

21. Бара барып бир уллу суугъа жетдиле, дейди,
22. Темир къанжал кёпюрню суудан ётдюле, дейди.

23. Бир толу-монг журтлагъа келип кирдиле, дейди,
24. Кире келип, бир темир буруу кёрдюле, дейди.

25. Темир бурууну уа, дей, – темир къабакъ эшиги,
26. Темир къабакъны да, дей, бармакъ кирмез тешиги.

27. Тешик юсюнде да, дей, – къарап кёрдю Ногъайчыкъ –
28. Къол аяздан гитчерек багъыр къадау тогъайчыкъ.

29. Ногъайчыкъ да айтды, дей, аулап тауну, тюзню уа:
30. – Сюрлюгюбюз, Ёрюзмек, ма мындады бизни уа!

31. Темир буруу артында тура эд, дей, бегинип – 
32. Ногъайчыкъны «Ёрюзмек, ма мындады» дегени.

7. ЖЫЛКЪЫНЫ СЮРГЕНЛЕРИ

– Ма бу буруу ичинде – юч да къардаш эмеген,
Азыуларын гыйы ташха эгеген.

Къушжетер деп ажирлери бар анда,
Жерни барса – чулгъандырыр боранда.

Кёкню барса, жудузлагъа эришир,
Учхан къушдан къанатлыды ол ажир.

Ажир да тюл – ажирден да онглуракъ,
Бирде уллу, бирде гитче боларакъ.

Юч да тюрлю тюрсюнлюдю ол боракъ,
Бирде – сары, бирде – къара, бирде – акъ.

Ногъайчыкъ а: «Энди ач, – дейд, – къурч къаланы эшигин,
Ма мындады алтын жылкъы мишеген».

Кёп сыгъынды – болалмады Ёрюзмек,
Тогъайын да буралмады Ёрюзмек.

Мындан тюртюп, андан тартып кюрешди,
Ол мюйюшден, бу мюйюшден киришди.

Къарап туруп, айтды, дейди, Ногъайчыкъ:
– Арлакъ турчу, бу не тукъум тогъайчыкъд!

Ёрюзмек да бир жанлыракъ тураракъ,
Ногъайчыкъ а азчыкъ тийди, ураракъ.

Чартлап кетди темир буруу эшиги,
Ачылды, дей, алтын жылкъы мишеген.

Жылкъыны да алтын жибек жалкъасы,
Юч да къардаш эмегенни жылкъысы.

Ногъайчыкъ да къуууп бурду жылкъыны,
Сюрюп чыкъды чилле жибек жалкъаны.

Уру-Журтну башы бла  кирдиле,
Къуру-Журтну жаны бла сюрдюле.

Ызларындан сууукъ аяз жетди, дей,
Ногъайчыкъ да тохтар акъыл этди, дей.

Ёрюзмекге айтды, дейди, алайда:
– Энди, сюйсенг, жауну сакъла былайда.

Сюйсенг, – дейди, – бу жылкъыны сюр да кет,
Нарт Элине элт, – дейди.

« – Ай, ишми эди жылкъы сюрюп элтген а!
Эр кишиге ушармы да жашны кесин жангыз къоюп кетген а!»

– Угъай, – деди Ёрюзмек а, – мен а жауну сакълайым,
Угъай, – деди Ёрюзмек а, – мен а жолну сакълайым.

Сен а бар, – дейд, – сен а сюр, – дейд, – жылкъыны.
Сен а бур, – дейд, – акъ жибекли жалкъаны.

Тёгерек да, туман басып, чарс болду,
Жол да, къол да кёз туурадан тас болду.

Бир къач жауун шылпысы да зырзырдан,
Ёрюзмек да айтды, дейди, жарсырдан:

– Бу туманда ажашып да кетмегиек, къыдырлыкъбыз не жерни!
Ай, туман да къайдан болсун ат тылпыуу ажирни!

– Ай, апчытмагъыет, – деди, – бу къач жауун шылпысы!
Ай, жауун а къайдан болсун Къушжетерни шытысы?

– Ызыбыздан жауун жетди, аны ызындан жау жетер.
Хайт демесек, ол а бизни шау этер.

Бу жауун а терлегени болмасын а ажирни!
Бу туман да бош ансдан а басмагъанды бу жерни!

– Ат белинде атып келген болмасын а эмеген,
Жангыз тишин гыйы эгеген.

Сен а, атып эмегенни ёлтюрсенг,
Ажир барып экинчисин келтирир.

Сен да, атып, экинчисин ёлтюрсенг,
Ажир къайтып, ючюнчюсюн жетдирир.

Ючюнчюсюн ёлтюрсенг а – шош болур,
Кишнеп келип, жылкъыбызгъа къошулур.

 * * *
Бир кесекден къуугъун желчик тамычылап урду, дей,
Шайтан жел да къамичилеп бурду, дей.

– Ай, Ёрюзмек, –  деди, дейди, – дуния деген къаугъады,
Жашагъаннга саугъады.

Ёлсем, мени ат жериме байларса,
Байлап, атны уруп къыстап къоярса.

Эталмасанг алай, – дейди,– мени жерге салырса,
Къанжыгъамда кебинлигим барды, – деди, – алырса.

Ай байтамал, кёк да, дейди, тебиреди тюп жанындан къаралып,
Жауунчукъ да жели бла къадалып.

Ногъайчыкъ да акъ жылкъыны кеси сюрюп башлады,
Жоргъасыны ауузлугъун бошлады.

Кетди, дейди, акъ жылкъыны аяусуздан къуууб а,
Ёрюзмекни къалауургъа къоюб а.

«Ма барады, – демез эдинг, – къынгыраякъ биягъы!»
Жылкъы сюрсе – от чагъады туягъы.

* * *

Ай, аллай жел жетди, дейди, – кёкню-жерни къыздырып,
Ол жау келген жанындан а сызгъырып.

«Ай, бу келген ырхымыды, желмиди, бу къутуруп...» – 
Ёрюзмекни жылкъы ичине атды, дейди, учуруп.

Ёрюзмекни чулгъап алып, жылкъы ичине атды, дей.
Ногъайчыкъ да, бара туруп, Ёрюзмекни жылкъы ичинде тапды, дей.

– Ай, нек келдинг, Ёрюзмек? – деп сёлешди, дей, –
Нек тюшгенсе бери?! – деб а кюрешди да!

Ёрюзмек да, абызырайд, дей,  жукъ айталмай,
Сууукъданмы, къоркъгъанданмы – къалтырайд, дей, сёз къайтармай.

– Ай медет, – деп ачылды, дей, – эй, медет!
Жели бла сюрдю ажир, дейме! – деп. –

Аякъларым жер туталмай къалдыла да!..
Къарыууму жел суууруп алдыла да!.. –

Ногъайчыкъ да айтды, дейди, ичинден а:
«Жукъ къалмагъан кёреме деп къарыуунгдан, кючюнденг а!

– Да сора, – дейд, – осуятымы унутма, – дейд, – жел а энтта урур да,
Аны урдургъан эмеген а тюбю бла къурур да!

– Сен жылкъыны сюр да кет, – дейд, – бур да кет, – дейд, – былайдан а,
Мен а желни сакълайым, – дейд, – алайдан а.

8. НОГЪАЙЧЫКЪНЫ ДЕУЛЕ БЛА ДЕМЛЕШГЕНИ

Ногъайчыкъ да келген жауну сакълады,
Эмеген да Ногъайчыкъны жокълады.

Ай, жетди, дей, ахырзаман бир боран,
Боран къатыш кёрюндю, дей, бир акъ ажир, бир боракъ.

Юсюнде да жангыз кёзлю эмеген,
Жангыз тишин гыйы ташха эгеген.

Ногъайчыкъны атды, дейди, ол кёрюп,
Ногъайчыкъны киндигине къатды, дейди, окъ келип.

Эмеген да огъун ийген кезиуде,
Ногъайчыкъ да, деуню, дейди, марап урду кёзюнден.

Эмеген да ёкюрюб а ауду, дейди, алайда,
Ногъайчыкъ да окъ жарасын байлады.

Башлыгъы бла уа, дейди, къаты къысды белин да,
Белин къаты къысханында, сабыр этди ёлюм да.

Ай, байтамал, акъ ажир да кетди артха, къутулуп,
Ногъайчыкъ да Ёрюзмекге жетди, дейди, атылып.

Атылыб а жетсе, дейди, сызылып –
Тура эд, дей, Ёрюзмек да ол акъ атны аягъындан къопхан зылды тюбюне уа къысылып,

Чабырлары бери къарап, кёрюне.
Келген эд, дей, Ногъайчыкъны ол заманда кёлюне:

«Ай, къаллай да бир къошагъынг болур эди къатындан!»
Секириб а тюшдю, дейди, атындан.

Алды, дейди, Ёрюзмекни ол ат зылды тюбюнден,
Ат жерине  салды, дейди.

Тартды, дейди, айылын да, къанжыгъагъа бууаракъ,
Айтды, дейди, Къоланын да жылкъы таба къууаракъ:

– Сен жылкъыны сюре бар, – дейд, – къарамай,
Мен а, желни сакъламасам жарамайд.   

Кёк биягъы къаралды, дей, ол жау келген жанындан.
Урду, дейди, биягъы жел жангыдан.

Ызындан а жауун жетди, да бусагъат жау жетер,
«Ай, Ногъайчыкъ, хайт демесенг, ол сени шау этер!

Ай, ол анда кёрюннген а жауунмуду, желмиди,
Ай, ол, – дейди, – игиликге келмейди».

Эмеген да атды, дейди, жете келген халында,
Окъ да, келип, батды, дейди, батар жерге аллында.

Ол экинчи окъ да, келип, киндигинден тийди, дей.
Ногъайчыкъны къызыл къаны сийди, дей.

Садакъ окъну алып атып, къаты бууду белин да,
Белин къаты буугъанында, сабыр этди ёлюм да.

Ногъайчыкъ а садакъ къылын кючге салып тартды, дей.
Эмегенни мангылайын аз ёргеракъ алып алай атды, дей.

Окъ да барып эмегенни мангылайын чачды, дей,
Баш чырчасын ачды, дей.

Аты артха кишнеп кетди биягъы,
Кишнегени от чакъдыра туягъын.

Ол сары зат артха атып кетген чакъда,  къызынып,
Ногъайчыкъ да Ёрюзмекге жетди, дейди, сызылып.

9. НОГЪАЙЧЫКЪ ЖЫЛКЪЫНЫ КЕСИ СЮРГЕНИ

Ёрюзмекни ызындан бу дагъыда къуугъанды,
Бу да къуууп жетгенинде, ол къалтырай болгъанды.

Тонун тешгенд Ногъайчыкъ, жаны ауруп анга да,
Ёрюзмекни чулгъагъанд ол тай тери тоннга да.

Къоланына къысханд да, атын бошлап къойгъанды,
Сора ол акъ жылкъыны кеси жангыз къуугъанды.

Танг атхынчы сюргенди, сорушдурмай, солутмай,
Танг атханда, къараса – тала ичи толу тай.

Танг атханда къарады тёгерекге-башха да,
Жетип тура эди, дей, ол тууарчы къошха да.

Ёрюзмек да тирилип къаратхан эд башын да,
Таныды, дей, алайда жылкъысын да, къошун да.

* * *

Башлады, дей, ол жау келген жаны энтта къаралып,
Жауунчукъ да жели бла къадалып.

Бир къара зат кёрюндю, дей, кюкюретип, жаудуруп,
Тылпыуу да тереклени аудуруп.

Эки садакъ бир кезиуде тартылды,
Эки окъ да бир кезиуде атылды.

Ногъайчыкъны киндигинден тийди, дейди, биягъы,
Къызыл къаны сийди, дейди, биягъы.

Окъну алып, къаты бууду белин да,
Белин къаты буугъанында, сабыр этди ёлюм да.

Эмеген да аууп тюшдю дыркъыгъа,
Къара ажир, кишнеп  келди жылкъыгъа.

Жаш да атып биринчисин ёлтюрдю,
Ат да, барып, экинчисин келтирди.

Жаш да атып экинчисин ёлтюрдю,
Ат да, барып, ючюнчюсюн жетдирди.

Жаш да атып ючюсюн да ашырды,
Къара ажир, кишнеп келип, акъ жылкъыгъа къошулду.

10. НОГЪАЙЧЫКЪНЫ ЁРЮЗМЕКГЕ АЙТХАНЫ

 – Мен а сени кёп къыйнадым, Ёрюзмек!
 Кёп къыдырдынг, кёп айландынг, Ёрюзмек,

 – Мен а, – дейди, – сени бла бир кишилик кёрюр эсем дегенем,
 Ай, Ёрюзмек, санга да мен аны ючюн келгенем.

Ай, Ёрюзмек, мен а санга ышаныб а тургъанем,
Да, менде да бир кишилик ышаны бар суннганем.

Да ма ол юч эмеген да аны бла толду да!
Акъ жылкъы да кесибизни болду да.

Юч да залим бола элле ала уа,
Жылкъыбызны сюрген элле, талаб а.

Ол  биз кёрген Къуру-Журтда жашай элле алгъын а,
Адам эти ашай элле алгъын а.

Биз да, – деди, – юч да къардаш болаек,
Биз да, – деди, – Ногъай-Журтда къолаек.

Бир къардашым Къуру-Журтха кетген эд,
Къуру-Журтда ол а уруш этгенед.

Да аны уа Къуру-Журтда ёлтюрдюле атыб а.
Мен да ары аны ючюн баргъан эдим къайтыб а.

Да экинчи къардашым да къан алыргъа кетген эд,
Деуле бла ол да уруш этген эд.

Уру-Журтда ёлтюрдюле аны уа.
Мен да андан къайтхан эдим ары уа.

Эмегенле жангы уруш ачдыла да, 
 Адамла да алайладан Толу-Журтха  къачдыла, дей.

Да биз энди ючюбюз да ёлдюк да.
Ол юч деу да ёлдюле да, кёрдюк да.

Ай, Ёрюзмек, сен а, – дейди, – кюйлюенг,
Мен а, бери жетгинчи, ёллюк тюйюлем,

Анам санга аманатды, – дегенди.
Ногъайчыкъ да ахыр сёзюн айтыр-айтмаз ёлгенди.

11. ЁРЮЗМЕКНИ ЖЫЛКЪЫ СЮРЮП КЪАЙТХАНЫ

Ёрюзмек да Ногъайчыкъны осуятын толтурду.
Жылкъыны да сюрюп келип, Нарт Элинде олтурду.

Нарт Эли да: «Жылкъы сюрюп келди Ёрюзмек!» –  дегенди.
Ёрюзмек а: «Угъай, – дейди, – Ёрюзмек а ёлюп, – дейди, – келгенди».

12. НОГЪАЙЧЫКЪНЫ АНАСЫНЫ ХАПАРЫ

«Ол Ногъайчыкъ ким болур эд?!» – деп ойланды Ёрюзмек а,
«Аны билмей къоймам» деб а, кёп айланды ол излеб а.

Ач да, кеч да къалып, ол а айланды, дей.
Бир кюн, кеч да бола, кёз да байланды, дей.

Бара-барып, бир жер юйге тирелди, дей,
Босагъада бир къарт къатын кёрюндю, дей.

– Кюнюнг ахшы болсун, анам! – деди, дейди, ол ангар а.
– Ахшылыкъ кёр, балам! – деди ол ана да.

Босагъада жангыз кеси олтуруб а эди, дейди.
– Кесинг жангыз нексе, анам? – деди, дейди.

– Ай балам, – дейд, – жангыз болмай не этейим а?
Мен а къайры къула тюзге кетейим а!

– Юч уланым бар эд, – деди, – бир биринден аманлар а.
Ючюсю да къолларына сауут-саба алгъанлар а.

Эмегенле элни къыйнап турдула да, суу бермей,
Суу алыргъа баргъанны да юйлерине жибермей.

Жашла, къарап, тёзалмайын кетдиле, – дей. –
Не билейим, не жерлеге жетдиле, – дей. –

Эл да ышанып, Уллу Тейри болушур да жашлагъа деп,
Болушхан да болур эди, суу да келип башлагъанд эд.

Эки абадан хапарсызлай ёлгендиле.
Кичилери уа сал болуп келгенди, – дейд. –

Ёрюзмекни излей ол а кетген эди,
Ол болушур деб а умут этген эди.

Тейри билсин, табалдымы, баралдымы,
Ёрюзмекге тюбеялмай да къалдымы. –

Жашларын а сагъынды да, сытылды, дей,
Жашауундан тарыкъды да, сорукъду, дей.

– Ай, не иги болду, балам, келгенинг, – дейд.
– Анам, менме ол Ёрюзмек дегенинг, – дейд.

Ана, харип, сёз айталмай къалды, дейди.
Сёз айталмай къалды, дейди, жарлы, дейди.

Ёрюзмекни къучакълады, жылады, дей,
Тансыкълады, ийнакълады, жарыды, дей.

– Ай балам, – деп, – къор болайым жанынга да!
Ай, балам, – деп, – къор къатайым жанынга да!

Излегеним кеси келип табылды! – дей.
Балалары келген кибик да болду, дей.

13. ЁРЮЗМЕК НОГЪАЙЧЫКЪНЫ КЪАРТ АНАСЫН
КЕСИ ЮЙЮНЕ АЛЫП КЕЛГЕНИ

Алып келди кеси юйюне ол аны да –
Ногъайчыкъны тапхан ол къарт ананы да:

– Ёлгюнчюннге тюшюрмейик тахтадан! – деп.
Жортууулгъа жюрюую да тохтагъан эд.

 А Т Л А Р Ы

1. Эрттен къонакъ
2. Эрттен къонакъны болуму
3. Ёрюзмекни къонакъбайлыгъы
4. Жортууулгъа атланнганлары
5. Ёрюзмек бла Ногъайчыкъ жортууулда
6. Ногъайчыкъны жортууулу
7. Жылкъыны сюргенлери
8. Ногъайчыкъны деуле бла демлешгени
9. Ногъайчыкъ жылкъыны сюргени
10. Ногъайчыкъны Ёрюзмекге айтханы
11. Ёрюзмекни жылкъы сюрюп къайтханы
12. Ногъайчыкъны анасыны хапары
13. Ёрюзмек Ногъайчыкъны къарт анасын кеси юйюне алып келгени.