Rəsmiiyə SABİRin AMEA-nın müxbir üzvü Nizami CƏFƏROVLA müsahibəsi

ZAMAN ƏDƏBİYYAT ADAMINA ÖZ ƏSL YERİNİ BAŞA SALIR
Altımışıncılar da özlərindən əvvəlkiləri yıxıb hakimiyyətə gəlmək istəyirdilər

- Azərbaycanda bu günkü ədəbi prosesi necə dəyərləndirirsiniz?
- Mən bu gün Azərbaycandakı ədəbi prosesi ümumi ictimai-siyasi proseslərin fonunda dəyərləndirirəm. Bu proseslər Azərbaycanda vaxtilə yəni, 70-80-ci illərdə formal şəkildə gedirdi. Çünki sovet dövləti və sovet höküməti var idi. Elə bil ki, ədəbiyyat ictimai-siyasi proseslərin fövqündəydi. Bunlar bir-birindən təcrid olunmuşdu. İndi Azərbaycanda millətin yenidən təşkili, milli dövlət quruculuğu prosesi gedir, milli ictimai əhval-ruhiyyə var. Milllət öz taleyini yalnız ədəbiyyat vasitəsilə yox, başqa formalarda - publisistika, fəlsəfi, hüquqi şüurla düşünür. Yəni bu gün Azərbaycanda vaxtı ilə ədəbi prosesin mövzusu olan məsələlərin böyük bir hissəsi artıq ədəbiyyatın mövzusu deyil. Tarix ədəbiyyata öz həqiqi yerini başa salıb. Ədəbiyyat artıq sənət kimi işləməli, sənətkarlıq nümunələri yaratmalıdır. Bu sənətkarlıq nümunələrinin də təbii ki, çox nəhəng ideyası olmalıdır. Amma daha ədəbiyyat siyasətin, publisistikanın, demaqogiyanın, insan, millət haqqında hər cür düşüncələrin əksini verməməlidir. Artıq ədəbiyyat öz həqiqi funksiyasında çıxış edir. Bu gün ədəbiyyat bayaq saydığım ictimai şüur sahələri ilə rəqabətə girməlidir. Rəqabətdə özünü təsdiq etməlidir. Ona görə də bu gün ədəbi prosesin müəyyən problemləri var. Bu problemlər ədəbiyyatın artıq yeganə hadisə olmamasından irəli gəlir. Yəni indi savadsız, dərindən oxumayan, ədəbiyyat tarixini dərindən bilməyən, zəngin düşüncəsi, daxili aləmi, hiss-həyacanları olmayan yazıçı heç kimə lazım deyil. Bu gün Azərbaycanda vaxtilə cild-cild əsərləri çıxmış yazıçılar var bu tələblərə cavab vermirlər. Mən hətta onların adlarını da çəkə bilərəm. Onlarla çox söhbət etmişəm və bilirəm ki, onlar normal təfəkkürə malik deyillər. Dərin düşüncə sahibi, dərin adam deyillər. Çoxlu romanların müəllifidirlər və indi də onlar hay-küy salıblar ki, ədəbi proses yoxdur, ədəbiyyat ölüb. Proses bu gün mövcuddur, sadəcə olaraq ədəbiyyat adına meydana çıxmış və zəmanənin verdiyi şəraitə görə meydan sulayan ədəbiyyat bu gün işə keçmir. Öz millətinin düşüncə tarixindən, millətinin ruhundan bixəbər, savadsız yazıçı cild-cild kitablar yazsa da bu mümkün olmayacaq. O ədəbi prosesdə iştirak etməyəcək. Bu gün ədəbi proses yenə həmin ədəbi qanunlarla yaşamağa başlayıb. Təbiidir ki, ədəbiyyat ətrafı proses də var, siyasiləşmiş ədəbiyyat da var, həddindən artıq estetikləşmiş ədəbiyyat da var, həddindən artıq kobud ədəbiyyat da var, ancaq bunlarla yanaşı ədəbiyyatın özü də var, fəaliyyət göstərir, yəni ədəbi proses mövcuddur. Ədəbi prosesin mövcudluğunu şərtləndirən kifayət qədər ağıllı, kifayət qədər təmkinli tənqid də var. Bəzən olur ki, bir yazıçı soruşur ki, hanı tənqid? Sanki bununla tənqidin yoxluğunu isbat etmək istəyir. Tənqid özü hardadırsa o onun öz yeridir. Tənqid haylı-küylü hadisə deyil ki, kim soruşsa hanı tənqid, tənqidçi desin ki, buradayam. Bunun bir mənası yoxdur. Əsas odur ki, tənqidçi təfəkkürü var. Azərbaycanda çox güclü professional ədəbiyyatşünaslar var və onların gücü o zaman konkret mətn şəklində təzahür edir ki, onlara söz deməyə imkan verən ədəbiyyat olsun. Bu ədəbiyyat da bu gün açılmayan bir potensiya, bir güc kimi mövcuddur. Bu da istənilən ictimai-siyasi təbəddülatlar olan dövrlərdə əsasən belə olur. Bizim çoxumuz bəzən yazıçımız belə Azərbaycanda nə proses getdiyini başa düşmürük. Dünya yenidən qurulur, dünyanın sistemi dəyişir, dünyada əxlaq, mənəviyyat dəyişir, dünyanın mədəni kompleksi dəyişir, buna görə də Azərbaycanda sabah meydana çıxacaq ədəbiyyatın tarixini 70-80-ci illərdən başlamaq mümkün deyil. Yeni yaradılacaq ədəbiyyat dərin bilik tələb edir. Bu ədəbiyyat çox mədş edə bilməz. İdeyanın zənginliyindən çıxış edə bilməz. O bizə ideya bəsitliyi, forma zənginliyi təqdim edəcək. Bu cür ədəbiyyat yalnız bir müddət estetik zövqü oxşaya bilər, ancaq böyük ədəbiyyata daxil ola bilməz. Bir də bu görünür bizim xalqın ədəbiyyat yaradıcılığı imkanı deməkdir. Ümumiyyətlə türklər zəngin ideya kompleksi və sadə ifadə tərzinin qarşılıqlı əlaqəsindən ədəbiyyat yaradıblar. Bu bir prinsipdir. Başqa prinsiplər də ola bilər. Hər tənqidçinin əsəri dəyərləndirməsinin bir prinsipi olmalıdır. Bir, iki, üç dəfə yazdıqdan sonra yazıçı da biləcək ki, filan tənqidçi filan əsər haqqında nə deyə bilər. Və bunun mövqeyi artıq aydın olur. Bizim tənqidin bir problemi də budur. Əgər bir tənqidçi bir əsəri bir prinsiplə, ikinci əsəri başqa prinsiplə təhlil edirsə onunla o tənqidçi «ölür». Onun xarakteri olmur. Tənqidçi obrazı yaranmır. Azərbaycanda Məmməd Cəfərin, Mehdi Hüseynin tənqidçi kimi obrazları var. Onlar bir mövqedə dururdular. Düzdür, onların mövqeyini bir az da sovet ideologiyası müəyyənləşdirirdi. Sovet ideologiyasının standartları onları müəyyən bir qəlibə salırdı, amma xarakter yaranmışdı. Bu gün Azərbaycanda o tənqidçi xarakterini nə Elçin yarada bilib, nə də tənqidlə məşğul olan başqaları. O xarakteri müəyyən qədər Akif Hüseynov yarada bilmişdir, o da sosioloji tənqidçi kimi. Ondan sonra gələn biz də heç nə yarada bilmədik. Çünkü sovet ideologiyasına sevgimiz yox idi və eyni zamanda ədəbiyyatı qiymətləndirməyə başqa bacarığımız da mövcud deyildi. İndi bizdə də yavaş-yavaş bəzi fikirləşmələr əmələ gəlir. Amma mənə elə gəlir ki, tənqidçi xarakterini biz müəyyənləşdirə bilməyəcəyik. Bunu Tehran Əlişanoğlu və bizdən sonra gələn gənclər bacaracaq. Azərbaycanda artıq tənqidçi düşüncəsi potensialı formalaşır. Etiraf etmək lazımdır ki, bizim nəsil, başda Vaqif Yusifli olmaqla yeni nəslin tənqidçi kimi formalaşmağına kömək edəcəyik və biz bunu görəcəyik. Amma bizdən bir şey olmayacaq. Biz o dövrü keçdik artıq. Bizə əsaslanmaq ola bilər, amma biz o tənqidçi xarakterini verə bilməyəcəyik. Necə ki, bizdən əvvəlkilər verə bilmədilər. Ancaq bilavasitə 30,40, 50-ci illər yazıçı obrazına bərabar tənqidçi obrazı yarandı. Ona bərabər səviyyədə dayanıb.
...

- Nizami müəllim, bizdə çox qəribə tendesiya var. 40-50 yaşında yazarı gənc adlandırırlar və ona bu adla bəzən mükafatlar da verirlər.
-Sovet dövründə 35 yaşına qədər insanları gənc hesab edirdilər və komsomol mükafatı verirdilər. 35 yaşından sonra vermirdilər. Milli Məclisdə də «Gənclər haqqında qanun» müzakirə olunarkən bu məsələ çox böyük müçbahisələrə səbəb oldu. Gənclik dövrü 30 yaşa, yoxsa 40 yaşa qədər götürülsün? Bu məsələlər bizdə çox mübahisəlidir. Mənə elə gəlir ki, bunlar tədricən qaydaya düşəcək və biz də müstəqil düşünməyə başlayacayıq. Burada fərqlər var. Məsələn, poeziya üçün gənclik 25 yaşda qurtarır. 25-26 yaşdan sonra o enerjidə poeziya yaranmır. Güclü insanlar, qabliyyətli yazarlar ondan sonra fəlsəfi poeziyaya, fəlsəfi düşüncəyə keçirlər. Lirika qurtarır. Zəif adamlar yenə o lirikaynan keyfiyyətsiz səviyyədə məşğul olurlar. Amma nəsrdə belə deyil. Nəsrdə yazar 30 yaşa qədər axtarışda olur. Nasir ciddi yazıçıdırsa 30 yaşından sonra ciddi yaradıcılığa başlayır. O yaşa qədər onun yazdıqları lazımi keyfiyyətdə olmur. Qəribə də olsa bizim yazıçılar hardasa 30 yaşlarında roman, hətta povest yazanda ağıllarına gələni yazırlar. Axı bunun mərhələləri olur. Məsələn, Çingiz Aytmatovu götürək. Əlli yaşından sonra başladı iki roman yazdı. Ona qədər yazdıqları povestlər, hekayələr idi. Üçüncü romanı hələ də bitmir. Bizim yazıçılar, məsələn, mən bir neçəsinin adını deyə bilərəm ki, anadan olan kimi roman yazmağa başlayıblar. Hətta bir yazıçımız da var ki, özüynən fəxr edir ki, yaradıcılığa romanla başlayıb. Bu ədəbiyyatı bilməməkdən irəli gəlir. Ona görə ədəbi proses bu günə düşüb.
-Bəlkə bu mütaliənin olmamasından, savadsızlıqdan irəli gəlir?
-Sadəcə biliksizlik və səviyyəsizlikdən irəli gəlir. Televiziyada çıxış edən zaman bizim yazıçılara bir dəfə fikir verin. Ya öz tərcümeyi-halını danışacaq, ya da demoqogiyaynan məşğul olacaq. Çox az yazıçını tapmaq olar ki, ədəbiyyat barəsində, elə dövrümüz, zamanəmiz barəsində söhbət etsin. Niyə Çingiz Aytmatov bu cür danışa bilirdi? Niyə Oljas Süleymenov bu cür danışa bilir? Niyə rus yazıçıları televiziyada çox gözəl, dərin söhbətlər edirlər və mən də onlara çox diqqətlə qulaq asıram. Amma bizimkilər ailə - məişət söhbəti edirlər? Səbəbi də biliksizlikdir.
- Azərbaycan romanından danışdınız. Onun vəziyyəti ilə bağlı çox təzadlı fikirlər var. Azərbaycan romanının bugünkü vəziyyətini necə dəyərləndirirsiniz?
- Bu gün Azərbaycan romanı yoxdur, demək olar ki, yaranmır, çünkü onun yaranması üçün şərait yoxdur. Azərbaycan düşüncəsinin, təfəkkürünün o vaxtı deyil. Amma ümumiyyətlə Azərbaycan romanın əmələ gəlməsi 50-60 -cı illərdən başlayır. 30-40-cı illərdə yazılan romanların əksəriyyəti orjinal deyil. Düşüncə süjetdən ibarətdir. Azərbaycan romanı eposdan gəlməlidir. Milli mənbə eposdur. Epos düşüncə tərzini də 20- 30-cu illərdə sındırdılar, ideoloji təzyiqlə məhv elədilər. Onun əvəzində kəsik-kəsik süjetlər təqdim etdilər və beləliklə də Əbülhəsənin romanları yarandı. O romanların Azərbaycan roman təfəkkürünə qətiyyən dəxli yoxdur. 60-70-ci illərdə bizdə povestlər meydana gəldi. Böyük yazıçılarımız Anar, Elçin, Əkrəm Əylisli povestlər yazmağa başladılar. Onlardan bir az əvvəl İsmayıl Şıxlının «Dəli Kür»ü yazılmışdı. Ondan bir az da əvvəl Süleyman Rəhimovun məşhur «Şamo» romanı meydana çıxdı. Müəllif o böyüklükdə əsəri 5-6 dəfə yenidən yazıb. Bax, roman yaradıcılıq axtarışı budur. O zamanlar gənclərin məktəb görməsi üçün imkan yox idi. Ona görə də Süleyman Rəhimovun müasir professional sənətkarlıq səviyyəsi o qədər də yüksək deyildi ilk zamanlar. Çünki oxumamışdı. O öz daxilini silkələməkə onu çıxarırdı ortaya. Ondan sonra İsmayıl Şıxlı «Dəli Kür»ü yaratdı. O elə bilirdi məktəb haqqında, təhsil haqqında roman yazır. Amma bunun əvəzində çox gözəl bir əsər çıxdı meydana. Deməli içərisindəki o nəhəng ideya Azərbaycan xalqının əsər yaratmaq istedadı idi. İsmayıl Şıxlı dəfələrlə müsahibələrində deyib ki, mən bir əsər yazıram və orada üç müəllimin taleyini göstərirəm. Habluki o əsərdə müəllim taleyi deyil, nəhəng Cahandar ağa obrazı çıxdı meydana. Bəlkə də İsmayıl Şıxlı məqsədli, şüurlu şəkildə bunu yaratmaq istəmirdi, amma ruhunun məqsədi onu ortaya çıxartdı. Bunun arxasınca povestlər yarandı. Bizdə 70-80-ci illərdə istədilər romanlar yazsınlar, ancaq onlar da alınmadı. Yazılmış romanların heç biri lazımi tələblərə cavab vermir. Azərbaycanda bədii təfəkkürün gücü hələlik povest səviyyəsindədir. Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan romanın tarixini yazan ədəbiyyatşünaslarımız bu barədə bir daha fikirləşməlidirlər. Onları roman hesab etmək mümkün deyil. Mən bilmirəm biz hara gedirik və ondan sonra nə gəlir.
- Dünya ədəbiyyatı prizmasından baxanda bizim ədəbiyyatımız necə görünür?
- Dünya ədəbiyyatı prizmasından baxanda bizim poeziyamız müqayisə olunmayacaq qədər gözəldir.
- Siz ümumi, yoxsa müasir dövrün poeziyasını nəzərdə tutursunuz?
- Hər ikisini. Ümumiyyətlə XX əsr Azərbaycan şeriini götürək, daha doğrusu ümumtürk şerini, çünki Azərbaycan şeri də onun bilavasitə tərkib hissəsidir. Hətta axtarışları da, tipləri də eyni şəkildə təzahür edir. Dünyanın heç bir yerində Azərbaycan şerinə ayrılıqda baxmırlar. Ümumtürk şerinin tərkib hissəsi kimi baxıırlar. Vahid ümumtürk şeri var. Onun texnologiyası var, modelləri var, o etiraf olunan bir hadisədir. Nəyi etiraf olunub? Azərbaycan şerinin ərəb şerindən sonra yüksək standartları, yüksək modelləri, yüksək simmetriyası, yüksək texnologiyası. Məsələn, dünya şerində bu dərəcədə sistematikliyə, universallığa, kompaktlığa çatan şer o qədər çox deyil. Ərəb əruzu da bu gün müasir ərəb şerində çox işlənmir. Ərəblərin də poeziyaları bir qədər modernləşib. Ərəblərin bu gün müasir düşüncələri o qədər yüksək deyil. Türk şerinin bir üstün cəhəti də odur ki, həmin standartlar üzərində müxtəlif eksperimentlər etmək olur. Türk şerinin gözəlliyi ondadır ki, o hətta rus dilində də yarana bilər. Məsələn, Oljas Süleymanovun şerləri kimi. Bunlar unikal hadisələrdir. Bütün qafiyə sistemi, bütün modelləri, bütün texnologiyası, səslərin paylanması. Bunlarla yanaşı texniki, hiss improvizasiyası. Bütun bunlar onu gösiərir ki, Azərbaycan, bütünlükdə türk şeri dünya ədəbiyyatında hadisədir. Nəsrimiz barədə bunu demək olmaz. Çünki bizim nəsrimizin problemləri çoxdur. Bəlkə də bizim xalqımız bütün tarixi boyu bir ciddi nəsr əsəri yaza bilməyəcək. Bir, ikisi olacaq. Bizim xoşumuza gələcək, ancaq dünyanın xoşuna gəlməyəcək. Dünyada elə bir şey yoxdur ki, məsələn ,Çexov kimi, Dostoyevski kimi bir nəfərin adlarını çəksinşlər ki, o adam oxunub , tanınıb. Düzdür bizim də yazıçılarımızın, məsələn, Anarın, Elçinin, Əkrəm Əylislinin də əsərləri Avropa ölkələrində nəşr olunub oxunur, maraqlananlar da var . 70-80-ci illərdə mükafatlar da alıblar. Formal standartlar səviyyəsində nəsrimiz təbliğ olunub. Bir şeyi də qeyd edim ki, nəsrimiz şerimizdən dağa çox təbliğ olunub son illər. Ancaq beynəlxalq səviyyədə xüsusi qiymətləndirmə olmayıb.
- Mən kiçik bir müqayisə aparmanızı istərdim. Otuz, qırx il əvvəlki gənc ədəbi nəsillə indiki gənc ədəbi nəsil arasında oxşar və fərqli cəhətlər hansılardır?
- Oxşar tərəfləri demaqogiya. Hakimiyyətə gəlmək iddiaları. Altımışıncılar da belə edirdilər .Altımışıncılar da özlərindən əvvəlkiləri yıxıb hakimiyyətə gəlmək istəyirdilər. Amma onlar bunu daha diplomatik edirdilər. Çünkü sovet dövləti var idi və yazıçılar itifaqının rəhbərliyi onun tərəfindən həm ideoloji baxımdan, həm də rəsmi noqteyi-nəzərdən qorunurdu. İndi zaman dəyişib.
Hadisələr, ehtiraslar, hər şey üzdədir. Ona görə də bizim gənclərimiz mətbuat vasitəsilə açıq-aşkar mübarizə aparırlar. O ki, qaldı yaradıcılıq fərqinə. Mənə elə gəlir ki, 30-40 il əvvəl yaradıcılığa gələnlər daha istedadlı idilər. Və yaxud da daha istedadlı deyildilər, amma istedadlarını daha yaxşı, daha məsvuldar ifadə edirdilər. Ortaya əsər qoyurdular. Amma indikilərin yazdıqları, ortaya qoyduqları görünmür.
- Bəlkə bu sistemlərin dəyişilməsindən irəli gəlir. Çünkü o zaman sistemin özü bu əsərlərin yaradılmasında və ortaya qoyulmasında maraqlı idi. Planlaşdırılmış sistem fəaliyyət göstərirdi. Özünüz söhbətin əvvəlində qeyd etdiniz ki, yazıçılar sovet ideologiyasının daşıyıcıları idilər. Yaranan bütün əsərlər o zaman sovet ideologiyasına xidmət etdiyi üçün nəşr edilirdi, təbliğ olunurdu. Bu gün gənc yazarlarımız yazıb yaradırlar, ancaq onların bu əsərləri kitab halında nəşr etdirmək problemləri var. Hələ mən onların təbliğatından danışmıram.
- Heç olmazsa əlyazması şəklində ortaya qoymaq olar ki. Mənə elə gəlir ki, bu uşaqları bir az da Ramiz Rövşən belə öyrətdi. Yazmadı və bu uşaqlar da elə fiikirləşdilər ki, çox yazmaq şərt deyil.
- Kəmiyyət yox, keyfiyyət önəmlidir.
- Təbii ki, əsas necə yazmaqdı. Ancaq gəlin görək Nizami, Füzuli, Tolstoy neçə əsər yazıb. Yaradıcılıq elədir ki, insandan daim öz üzərində işləməsini tələb edir. Yazmayıb-yazmayıb birdən bir şer yaz və denən ki, bu Səməd Vurğunun bütün yaradıcılığına bərabərdir. Belə olmaz. Ədəbiyyat belə yaranmır. Bunun da bir yolu var. Düşünməlisən. Düşünməsən heç nəyə nail ola bilməzsən. İmpulsiv bir şey əmələ gələcək. Mən demək istəmirəm ki, qrafomaniya qaydasında yazasan. Çox yaz, pisdirsə çap etdirmə. Yazıçının iş üslubu odur ki, o düşünməli və yazmalıdır.
-Yəni yazılan əsərlərin içindən seçilənlər olacaq.
-Şübhəsiz. İnsan maşın deyil. Ona görə də insan daim düşünməlidir. Yazıçı daim işləməli və daim düşünməlidir. İndiki gənc nəslin ən zəif cəhəti odur ki, az işləyirlər.
-Bu gün dünya ədəbiyyatını bəziləri düşünülmüş, bəziləri isə kor-koranə şəkildə təbliğ edir. Təbii ki, biz yeni sistemə keçirik, dünyaya inteqrasiya edirik. Dünya ədəbiyyatını öyrənməyimiz və bəhrələnməyimiz olmalıdır. Amma məni narahat edən başqa şeydir. Nəinki ədəbiyyatda, bütünlüklə cəmiyyətdə milli dəyərlərimizə sahib çıxmaq hissi çox zəifdir.
- Mən sizə bir şeyi deyim. Məsələn, çox nəhəng bir palıd ağacını nümunə götürək. O cinsiynən gəlib palıd olur da. Cinsi üzərində durur. Cır ağacdan böyük ağac ola bilərmi? Heç vaxt. Avropada xüsusi, cins itlər saxlayırlar. Bu cins itlərin 500 il rzində nəslinin, əcdadının kim olduğunu bilirlər. Yazıçı yazdığı dildə yazılmış əsərlərin kökündən gəlməsə o dildə ki, onun əcdadları yazıb, onu kökündən bilməsə o yazıçı olmayacaq. «Koroğlu» dastanını əzbər bilmədən Azərbaycan şairi, yazıçı olmaq mümkün deyil. Bizim ədəbiyyatımızın ən böyük problemi bax budur. Mən sizinlə tamamilə şərikəm. Bizim bəzi yazarlarımızın yaradıcıdlığının yaşı otuz, qırx, bəisininkinin əlli, yüz ildir. Bəzilərininkinn üzü Füzulidən bəri gəlir. Qədim türk ədəbiyyatını dərindən bilməyən, oxumayan, ləzzət almayan yazar onun üzərində yüksələ bilməz. Bu mümkin deyil. Çingiz Aytmatovun, Oljas Süleymanovun yaradıcılığına baxmaq lazımdır. Bunlar türklər içərisində müasir dövrdə dünyada tanınan ən məşhur yazıçılardır. Dünya ədəbiyyatından öyrənmək ancaq müqayisə üçün ola bilər. Sən düşüncə səviyyələrini müqayisə edə bilərsən və oradan tipaloji nəsə götürə bilərsən. Mövzular üzrə, müasir dünyanı dərk etmək üzrə ola bilər, amma hər bir yaradıcının tərcümeyi - halı var. Hər bir milli mədəniyyət bütövdür. Eklektik mədəniyyətlər heç bir şey verə bilməz. Məsələn, müəyyən dövrdə ərəblər, farslar, türklər müsəlman mədəniyyəti yaratdılar. O da tam eklektika deyil. Orada da variasiyalar var, amma bununla yanaşı mədəni kompleks olmalıdır. Arabir kökü olmayan inteqrasiya ədəbiyyatları yaranır. Qarşılıqlı əlaqədən yaranan ədəbiyyat attraksion ədiəbiyyat adlanır. Məsələn, iki, üç xalqın mədəniyyəti birdən nədəsə qovuşur. Bu maraqlı olub qısa bir dövr üçün qığılcım verə bilər, ancaq heç bir ədəbiyyat üçün kök vermir.
- Ədəbiyyatın inkişafına təkan necə?
-Əlbəttə təkan verir, impuls verir.
-Hər bir xəstəliyi müalicə etmək üçün xəstəliyi deyil, onun yaranma səbəbini axtarıb tapmaq lazımdır. Milli dəyərlərdən bu qədər uzaqlaşmanın səbəbləri nədir? Bəlkə bu uçurumun yaranmasına səbəb bir sistemdən digərinə keçilməsi zamanı yaranan boşluqdur?
-Burda bir neçə səbəblər var. Bu gənclərin bir hissəsi kəndlərdən gəliblər. Milli köklərdən ayrılmayıblar. Onlar milli ədəbiyyatı bilirlər və bura gəlib görürlər ki, camaat Folknerdən, Kamyudan, Markesdən, Coysdan danışır. Bunlar da bunu öyrənməyə çalışırlar. Öyrənirlər, amma müəyyən qədər. Çünki, dil baryeri və başqa məsələlər var. İstəyirlər ki, ədəbiyyat elitasının da zövqünü oxşasınlar. Ona görə bu məsələləri bir-birinə qarışdıra-qarışdıra ortaya çıxarırlar. Bir də bizim yazıçılarımızın bir hissəsi Bakı mühitindən, daha çox kitabdan-dəftərdən gəlmiş adamdlardır. Dərin milli hissləri ifadə edəcək material bunlarda olmur. Çünkü bunlar dastanları, bayatıları kitabdan oxuyublar. Odur ki, onlarda da dünya ədəbiyyatına maraq ehtiyacdan doğur. Oxuduğun şeyi sən hiss edə bilməzsən. Onun üzərində ədəbiyyat yaratmaq sənin üçün artıq problemdir. Bir sıra gənclərimiz də var ki, onlar üçün heç nə yoxdur. Bizdə köklü bir variant yoxdur ki, onun üzərində düşünəsən, işləyəsən. Mənə elə gəlir ki, bu məsələləri düzgün müəyyənləşmiş, ilahi missiyası olan yazıçılar bir yerə yığa bilir. Belə adamlar da hələ ki, bizdə azdır.
-Sovet höküməti illərində qalaq-qalaq kitablar yarandı ki, bu öün onların heç bir dəyəri yoxdur
-Onların heç o zaman da dəyəri yox idi.
- Bu gün də müxtəlif məqsədlər üçün yazılan çoxlu sayda əsərlər var. Bəlkə elə yaranmış o boşluqdan irəli gəlir ki, bu günkü gənclik üzünü Avropaya tutur?
- Axı bunlar «Dədə Qorqud»u, «Koroğlu»nu yaradan xalqın övladlarıdırlar. Bunlar Cəlil Məmmədquluzadənin övladlarıdırlar. Bir şeyi ki, biz yaratmışıq onun üzərində yüksəlmək lazımdır. Bizdə varislik yoxdur. Təkcə ədəbiyyatımız deyil, dövlət quruculuğumuz da belədir. Bir istedadlı adam meydana çıxır, dövləti yaradır. O gedəndən sonra yerdə qalanlar gəlib hərə bir dövlət yaradır və hər şey yenidən yaranır. Azərbaycanın siyasi-mədəni düşüncə tarixi elədir ki, biz stabil bir şey edə bilməmişik. Daim müxtəlif tərəflərdən, müxtəlif istiqamətlərdə təzyiqlər altında prinsipləri dəyişmişik. Tarixi hər dəfə yenidən yazmağa başlamışıq. Hər dəfə yeni bir şey yaratmaq və hər dəfə də heç nə yarada bilməmək. Ona görə də bizim tariximizi işdən çox söz doldurub. Çoxlu söz var. O sözün arxasında iş yoxdur. İndi mən bilmirəm biz o cür varisliyi öyrənə biləcəyik ya yox, amma bu cür qeyri-varis, eklektik inkişaf bizim taleyimizə yazılıb. Yaxşı ki, xalqımızın ümumi ruhu var. O ruh varisliyini saxlaya-saxlaya gedir. Ruha lazımi şəkildə istinad edə bilmirik. Bunun da daxili səbəbləri var. Bir də axı dünya getdikcə ümumiləşir. Dünya bizi öz oyunlarına cəlb edir. Onu da oynayacağıq. Amma heç olmazsa hərdən o milli havaya da oynamaq lazımdır.
- Yəni içindəki milli ruhla dünyanın tələb etdiyi havaya oynamağı nəzərdə tutursunuz?
- Elədir. Millilik bizim içimizdə var. Sadəcə onu görmək həvəsi lazımdır. Ondan qorxmaq lazım deyil. O milliliyin primitivliyindən qorxmamalısan. O milliliyin qeyri varisliyindən, eybəcər cəhətlərindən qorxmamalısan. Bunlardan qorxmayan zaman sən yaxşı, millətinin yazıçısı ola bilirsən.
- Türk dünyası ədəbi gənsliyinin inteqrasiyasını necə görürsünüz və perspektivdə nələr var?
- Bizim ümumi milli köklərimiz tələb edir ki, biz eyni cür düşünək. Ümumi dəyərlər nöqteyi-nəzərdən yaranan ədəbiyyat çox yaşayır. Mən çox istərdim ki, bizim türk gəncliyi daha çox siyasətlə, ideologiyaynan məşğul olsun. Və həqiqətən də məşğuldurlar. Mən istəmirəm ki, türk gəncliyi oturub məhəbbətdən, kədərdən şer yazsın. Onsuz da dünyada yaxşı şey çox azdır. Biz həmişə ən müdrük adamları dərdli görmüşük. Mütəfəkkirlik həmişə kədərlə bağlı olub. Amma bununla yanaşı düşünürəm ki, dunyada yaşamağı da bacarmaq lazımdır. Türk ədəbi gəncliyi xalqın yaşama gücünü qiymətləndirməlidirlər. İndi insan problemi var. Amma insan da millətdən keçir. Millət enerjisindən keçməklə insanların xoşbəxtliyi üçün çalışan ideyalar yaşayacaq. Ancaq bu cür yaşayış primitiv olmamalıdır. İnsan mütləq zəngin yaşamalıdır. Tarixdən qopmamalıdır. Tarixin ağrıları onun içində olmalıdır. Bizə mütəfəkkir ədəbiyyat lazımdır və türk dünyasının gəncləri də bu cür ədəbiyyat yaratmalıdırlar. İctimai şüur bu cür insanlara haqq qazandıracaq. Bizim böyük ədəbiyyatımız daim olub və olacaqdır.

(Bu müsahibə DGTYB-nin "TURAN"nda ("Ədalət" qəzetinin ədəbiyyat əlavəsi) çap edilmişdir)